Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Devletin Temel Nitelikleri ve Temel İlkeler Konu Anlatımı

Devletin temel nitelikleri, anayasal metnin en yoğun anlam taşıyan bölümüdür.

Bu nitelikler, devletin yalnız adını değil, kamu gücünün hangi değerler içinde kullanılacağını belirler.

Türkiye Devletinin cumhuriyet olması, egemenliğin kişisel veya hanedana bağlı bir iktidar olarak değil, millete ait ve anayasal kurumlar eliyle kullanılan bir yetki olarak kabul edilmesiyle bağlantılıdır.

Cumhuriyetin nitelikleri ise devlet biçimine içerik kazandırır.

İnsan haklarına saygı, Atatürk milliyetçiliğine bağlılık, demokratik düzen, laiklik, sosyal devlet ve hukuk devleti aynı madde içinde yer alır; bu kavramlar birbirinden kopuk değil, anayasal düzenin birlikte işleyen temel ilkeleridir.

Demokratik devlet ilkesi, siyasal iktidarın seçim, temsil, katılım ve çoğulculuk esaslarına dayanmasını gerektirir.

Bu ilke yalnız sandıkla sınırlı değildir; siyasi partilerin demokratik hayatın vazgeçilmez unsurları sayılması, seçimlerin serbest ve eşit yapılması, halkoylamasına katılma hakkı, Meclisin bilgi edinme ve denetim yolları gibi hükümlerle desteklenir.

Demokrasi, çoğunluğun anayasal sınırları aşabilmesi anlamına gelmez.

Anayasanın başlangıcında millet adına yetki kullanan kişi ve kuruluşların hürriyetçi demokrasi ve hukuk düzeni dışına çıkamayacağı vurgulanır.

Bu nedenle demokratik meşruiyet, anayasal bağlılıkla birlikte değerlendirilir.

Laik devlet ilkesi, devlet düzeninin din kurallarına dayandırılmamasını ve din duygularının devlet işleri ile siyasete araç yapılmamasını ifade eder.

Anayasa din ve vicdan hürriyetini güvence altına alırken, kimsenin dini inanç ve kanaatini açıklamaya zorlanamayacağını, bunlardan dolayı kınanamayacağını ve suçlanamayacağını kabul eder.

Aynı zamanda dinin veya dince kutsal sayılan değerlerin devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini kısmen de olsa din kurallarına dayandırmak ya da siyasal çıkar sağlamak amacıyla kötüye kullanılamayacağını belirtir.

Laiklik bu yönüyle hem özgürlük hem de devletin tarafsız ve hukuka bağlı örgütlenmesi ilkesidir.

Hukuk devleti, idari yargı açısından en merkezi ilkedir.

Hukuk devleti, idarenin ve diğer devlet organlarının keyfi davranmaması, yetkinin kaynağını Anayasadan ve kanundan alması, temel haklara saygı göstermesi, işlemlerinin yargısal denetime açık olması ve mahkeme kararlarının yerine getirilmesi anlamına gelir.

Anayasanın üstünlüğü, kanunların Anayasaya aykırı olamayacağını ve anayasa hükümlerinin tüm organları bağladığını açıkça ortaya koyar.

İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunun açık olması da hukuk devletinin uygulamadaki sonucudur.

Yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlı olsa da bu denetim, idarenin anayasal sınır içinde kalmasını sağlar.

Sosyal devlet ilkesi, devletin yalnız müdahale etmeyen bir bekçi olarak değil, kişilerin refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak, sosyal ve ekonomik engelleri kaldırmak ve insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için şartları hazırlamakla yükümlü olduğunu gösterir.

Ailenin korunması, eğitim hakkı, çalışma hakkı, sosyal güvenlik, sağlık, çevre ve konut hükümleri bu yönü somutlaştırır.

Bununla birlikte sosyal ve ekonomik ödevlerin yerine getirilmesinde mali kaynakların yeterliliği ve öncelikler de dikkate alınır.

Bu durum sosyal devletin sınırsız sonuç taahhüdü değil, anayasal amaçlara uygun faaliyet yükümlülüğü doğurduğunu gösterir.

Eşitlik ilkesi, herkesin belirli ayrım sebepleri gözetilmeksizin kanun önünde eşit olmasını kabul eder.

Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde bu ilkeye uygun hareket etmek zorundadır.

Eşitlik, her durumda herkese aynı işlem yapılması demek değildir; hukuken aynı durumda olanlara aynı, farklı durumda olanlara farklı işlem yapılmasını gerektirir.

Anayasa, kadınlar ve erkekler arasındaki eşitliğin yaşama geçirilmesi için alınacak tedbirlerin, çocuklar, yaşlılar, engelliler, şehit yakınları, malul ve gaziler lehine düzenlemelerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağını belirtir.

Böylece biçimsel eşitlik yanında fiili eşitliği destekleyen pozitif önlemler de kabul edilir.

Devletin bütünlüğü ve resmi semboller de temel ilkeler içinde yer alır.

Ülke ve millet bütünlüğü, resmi dilin Türkçe olması, bayrak, milli marş ve başkent kuralları anayasal kimliğin unsurlarıdır.

İlk üç maddeyle birlikte bu hükümler değiştirilemez alan içindedir.

Devletin temel amaç ve görevleri ise bağımsızlığı, ülke bütünlüğünü, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumayı; kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamayı; temel hakların gelişmesini engelleyen siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmayı hedefler.

Bu bütünlük içinde devletin temel nitelikleri, soyut değerler listesi değil, yasama, yürütme, idare ve yargının her işleminde dikkate alınması gereken anayasal ölçülerdir.

Temel nitelikler arasında ayrıca birbirini tamamlayan bir denge vardır.

Demokratik devlet çoğunluk iradesini görünür kılar; hukuk devleti bu iradeyi anayasal sınır içinde tutar; laiklik devletin inanç alanı karşısında tarafsızlığını ve hukuk düzeninin dünyevi niteliğini korur; sosyal devlet özgürlüklerin fiilen kullanılabilmesi için toplumsal koşulları önemser; eşitlik ilkesi kamu gücünün benzer durumda bulunanlar arasında keyfi ayrım yapmasını engeller.

İdari yargı denetiminde bir işlem yalnız kanuni dayanak açısından değil, bu anayasal ilkelerle uyumu bakımından da anlam kazanır.