Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Anayasa Hukukunun Genel Esasları ve Teorisi Konu Anlatımı

Anayasa hukuku, devletin yalnızca örgüt şemasını anlatan dar bir alan değildir; kamu gücünün hangi kaynaktan doğduğunu, kimler tarafından kullanılacağını, hangi usullerle sınırlandırılacağını ve bireyin bu güç karşısında hangi güvencelere sahip olduğunu gösteren temel çerçevedir.

Bir anayasa metni, devletin biçimini, temel niteliklerini, yasama, yürütme ve yargı organlarının görevlerini, hak ve özgürlüklerin statüsünü ve normlar arasındaki üstünlük ilişkisini belirler.

Bu nedenle anayasa hukuku çalışılırken tek tek kurum adlarının yanında, anayasal düzenin kurucu mantığı da okunmalıdır.

1982 Anayasası bakımından bu mantık, başlangıç hükümlerinde ifade edilen devlet bütünlüğü, millet egemenliği, hukuk düzenine bağlılık, laiklik ve kuvvetler ayrılığı düşüncesiyle başlar; genel esaslarda ise bağlayıcı hukuk kuralına dönüşür.

Anayasal düzenin ilk taşı devletin şeklidir.

Türkiye Devleti cumhuriyet olarak tanımlanır ve bu nitelik yalnız siyasal rejimin adını değil, egemenlik anlayışını da etkiler.

Cumhuriyet, kamu iktidarının hanedan, kişi veya sınıf mülkiyeti olarak görülmediği; devlet yetkisinin anayasal usullerle belirlenen organlar eliyle kullanıldığı bir sistemi anlatır.

Cumhuriyetin temel nitelikleri insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik, sosyal hukuk devleti biçiminde belirlenmiştir.

Bu nitelikler tek başına süsleyici kavramlar değildir; yasama faaliyetinin, yürütme işlemlerinin, idari örgütlenmenin ve yargısal yorumun yönünü belirleyen anayasal ölçütlerdir.

Anayasanın üstünlüğü, teorinin en pratik sonucudur.

Anayasa, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlayan temel hukuk kuralları bütünü olarak kabul edilir.

Bu üstünlük, kanunun salt Meclisten çıkmış olmasının yeterli olmadığını gösterir; kanun anayasal sınırın içinde kalmalıdır.

Aynı şekilde yürütme işlemleri ve idari tasarruflar da dayanağını Anayasadan ve kanundan almak zorundadır.

Kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanılamayacağı için kamu gücünün meşruiyeti, yalnız fiili kudrete veya siyasal çoğunluğa değil, anayasal yetkilendirmeye dayanır.

Egemenlik ilkesi de bu çerçevede okunmalıdır.

Egemenlik millete aittir; fakat millet egemenliği, herhangi bir kişi, grup veya sınıf adına sınırsız hareket serbestliği doğurmaz.

Anayasa, egemenliğin kullanılmasını yetkili organlara bağlar.

Bu organlar millet adına hareket ederken kendi yetki alanları içinde kalır.

Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine verilmiş ve devredilemez kabul edilmiştir.

Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasa ve kanunlara uygun olarak kullanılır.

Yargı yetkisi ise bağımsız ve tarafsız mahkemelerce Türk Milleti adına yerine getirilir.

Böylece egemenlik tek ve millete ait olsa da devlet fonksiyonları farklı organlarda somutlaşır.

Kuvvetler ayrılığı bu somutlaşmanın teorik adıdır.

Başlangıçta kuvvetler ayrılığının devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına gelmediği, belirli devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasına ilişkin medeni bir işbölümü ve işbirliği olduğu vurgulanır.

Bu ifade, Türkiye anayasal sisteminde yasama, yürütme ve yargı arasında mutlak kopukluk değil, anayasal sınırlar içinde farklılaşmış görev alanları bulunduğunu gösterir.

Yasama genel ve soyut kurallar koyar; yürütme kamu hizmetini ve devlet politikasını anayasal-kamusal yetkiyle yürütür; yargı uyuşmazlıkları hukuka uygun biçimde çözer ve yargı yetkisini bağımsızlık güvencesiyle kullanır.

Hiçbiri Anayasa üstünde değildir.

Anayasa teorisinin haklar boyutu da önemlidir.

Temel hak ve hürriyetler kişinin doğuştan sahip olduğu, devredilemez ve vazgeçilemez alanlar olarak tanımlanır.

Devletin temel amaç ve görevleri arasında kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirmesi için gerekli şartları hazırlamak ve hakları sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak engellerden korumak yer alır.

Bu nedenle anayasa hukuku yalnız organlar hukuku değildir; bireyin özgürlük alanı ile kamu gücünün sınırı arasında denge kuran bir hukuktur.

Hakların sınırlanması da ayrı bir anayasal usule bağlanır; kanun, ilgili maddede öngörülen sebep, ölçülülük ve demokratik toplum düzeni gerekleri gibi kayıtlar olmadan özgürlük alanını daraltamaz.

Bu çerçeve, idari yargı bakımından ayrıca işlevseldir.

İdare, devletin yürütme fonksiyonunun günlük hayattaki görünümüdür; fakat idarenin bütün eylem ve işlemleri anayasal hukuk düzeninin altında kalır.

İdari yargı denetimi, idarenin kamu yararı iddiasıyla dahi yetkisiz, ölçüsüz veya hukuka aykırı işlem yapmasını engelleyen anayasal yapının parçasıdır.

Anayasa hukukunun genel teorisini anlamak bu yüzden soyut bir giriş konusu olarak kalmaz; idarenin kanuniliği, yargı yolu, hak arama hürriyeti, eşitlik ve hukuk devleti ilkeleri gibi idari yargıda sürekli karşılaşılan kavramların temelini oluşturur.

Bu genel çerçevenin uygulamadaki karşılığı, her kamu işleminin önce anayasal yetki ve ilke bakımından sorgulanmasıdır.

Bir kanun yapılırken Meclisin yetkisi, bir düzenleyici işlem çıkarılırken yürütmenin alanı, bir mahkeme karar verirken bağımsızlık ve tarafsızlık güvencesi dikkate alınır.

Anayasa hukukunun teorik kavramları bu yüzden soyut tanımlar olarak kalmaz; idarenin işlem tesis etmesi, kişilerin hak araması, mahkemelerin denetim sınırını belirlemesi ve kanun koyucunun temel haklara müdahalesi sırasında doğrudan uygulanabilir ölçütlere dönüşür.