Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Konu Anlatımı

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütme yetkisinin ve yürütme sorumluluğunun Cumhurbaşkanı merkezinde düzenlendiği anayasal modeldir.

1982 Anayasasının yürürlükteki halinde yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanı tarafından Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir.

Bu cümle, 2017 değişikliği sonrasında Bakanlar Kurulunun anayasal yürütme organı olarak metinden çıkarıldığını ve yürütme fonksiyonunun Cumhurbaşkanlığı makamı etrafında yapılandığını gösterir.

Yürütme artık parlamenter sistemdeki güvenoyuna dayalı bir kabine mantığıyla değil, doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanının anayasal görev ve yetkileriyle işler.

Cumhurbaşkanının seçimi sistemin demokratik meşruiyet temelidir.

Cumhurbaşkanı olabilmek için Türk vatandaşı olmak, kırk yaş eşiğini geçmiş bulunmak, yükseköğrenim şartını taşımak ve milletvekilliğine seçilmeye engel bir durumun bulunmaması gerekir; seçim doğrudan halk oylamasıyla yapılır.

Görev süresi beş yıldır ve bir kişi en fazla iki defa Cumhurbaşkanı seçilebilir.

Aday gösterme yetkisi siyasi parti gruplarına, son genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına veya birlikte en az yüzde beşini almış siyasi partilere ve en az yüz bin seçmene tanınmıştır.

İlk oylamada geçerli oyların salt çoğunluğu aranır; sağlanamazsa en çok oy alan iki aday arasında ikinci oylama yapılır.

Tek aday kalması halinde oylama referandum biçiminde yapılır ve geçerli oyların salt çoğunluğu aranır.

Cumhurbaşkanının devlet başkanı sıfatı ile yürütme başı sıfatı aynı maddede birleşir.

Cumhurbaşkanı Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil eder, Anayasanın uygulanmasını ve devlet organlarının düzenli ve uyumlu çalışmasını temin eder.

Yasama yılının ilk günü Mecliste açılış konuşması yapabilir ve ülkenin iç ve dış siyaseti hakkında Meclise mesaj verebilir.

Kanunları yayımlar, uygun bulmadığı kanunları yeniden görüşülmek üzere Meclise gönderebilir, kanunların ve Meclis İçtüzüğünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde iptal davası açabilir.

Bu yetkiler Cumhurbaşkanını yasama organının yerine koymaz; fakat yasama süreci ve anayasa yargısı ile bağlantılı denge araçları sağlar.

Yürütme alanındaki görevler daha doğrudandır.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanları atar ve görevlerine son verir.

Üst kademe kamu yöneticilerini atar, görevden alır ve bunların atanmasına ilişkin usul ve esasları Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenler.

Yabancı devletlere temsilci gönderir, yabancı temsilcileri kabul eder, milletlerarası andlaşmaları onaylar ve yayımlar, milli güvenlik politikalarını belirler ve gerekli tedbirleri alır.

Türkiye Büyük Millet Meclisi adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin Başkomutanlığını temsil eder ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir.

Sürekli hastalık, sakatlık ve kocama sebebiyle kişilerin cezalarını hafifletme veya kaldırma yetkisi de Cumhurbaşkanına verilmiştir.

Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar, Cumhurbaşkanına karşı sorumludur.

Cumhurbaşkanı seçildikten sonra bir veya daha fazla Cumhurbaşkanı yardımcısı atayabilir.

Makamın boşalması halinde kırk beş gün içinde Cumhurbaşkanı seçimi yapılır; bu süreçte Cumhurbaşkanı yardımcısı vekalet eder ve Cumhurbaşkanına ait yetkileri kullanır.

Cumhurbaşkanının hastalık veya yurt dışına çıkma gibi geçici ayrılma hallerinde de Cumhurbaşkanı yardımcısı vekalet eder.

Milletvekilleri Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan atanırsa milletvekilliği sona erer.

Yardımcılar ve bakanlar görevleriyle ilgili suç iddialarında Meclis soruşturması ve Yüce Divan sürecine tabi olabilir; görevleriyle ilgisiz suçlarda yasama dokunulmazlığı hükümlerinden yararlanır.

Sistemin diğer önemli unsuru seçimlerin birlikte yenilenmesidir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir.

Her iki durumda Meclis genel seçimi ile Cumhurbaşkanlığı seçimi birlikte yapılır.

Cumhurbaşkanının ikinci döneminde Meclis tarafından seçimlerin yenilenmesine karar verilirse Cumhurbaşkanı bir defa daha aday olabilir.

Yenileme kararı alındığında mevcut Meclis ve Cumhurbaşkanı, yenileri göreve başlayıncaya kadar görev ve yetkilerini sürdürür; yeni seçilenlerin görev süresi beş yıldır.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi idari yargı bakımından da doğrudan önemlidir.

Bakanlıkların kurulması, kaldırılması, görevleri, yetkileri, teşkilat yapısı ile merkez ve taşra teşkilatlarının kurulması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir.

Devlet Denetleme Kurulu Cumhurbaşkanlığına bağlıdır ve idarenin hukuka uygun, düzenli ve verimli yürütülmesi amacıyla belirli kurumlarda inceleme, araştırma ve idari soruşturma yapabilir; yargı organları görev alanı dışındadır.

Yönetmelikler Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri tarafından kendi görev alanlarında çıkarılabilir.

Bu nedenle güncel sistemde idari işlemlerin dayanağı araştırılırken parlamenter dönemin Bakanlar Kurulu ve başbakanlık eksenli mantığı değil, Anayasanın Cumhurbaşkanlığı merkezli yürütme düzeni esas alınmalıdır.

Bu sistem yürütmeye tek merkezli ve hızlı karar alma imkanı tanırken, anayasal sınırları ortadan kaldırmaz.

Cumhurbaşkanının işlemleri Anayasa ve kanunlara uygun olmak zorundadır; idari işlem niteliğindeki tasarruflar kural olarak yargısal denetimle karşılaşabilir.

Kanunların üstünlüğü, temel hakların kararnameyle düzenlenememesi, Meclisin bütçe ve kanun yapma yetkisi, Anayasa Mahkemesinin norm denetimi ve idari yargının hukuka uygunluk denetimi yürütme gücünü sınırlayan başlıca araçlardır.

Bu nedenle Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütmenin güçlenmesi ile anayasal denetim mekanizmalarının birlikte okunduğu bir modeldir.