Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Hukuka Aykırılık Unsuru Konu Anlatımı

Unsurun Yeri

Ceza sorumluluğu bakımından ilk bakışta fiilin suç tipine uyup uymadığı sorulur.

Ancak TCK sisteminde bu tek başına yeterli değildir.

Fiil, kanuni tanımdaki unsurları taşısa bile bazı durumlarda hukuk düzeni tarafından izin verilen, görev olarak yüklenen veya kabul edilen bir davranış içinde yer alabilir.

Hukuka aykırılık unsuru tam bu noktayı anlatır: suç tipine benzeyen davranış, hukuk düzeninin tamamı bakımından yasaklanan bir davranış mı, yoksa ceza verilmesini engelleyen bir hukuka uygunluk zemini mi var?

Atanmış kaynak, hukuka aykırılığı soyut bir tanım maddesiyle değil, ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler üzerinden kurar.

Bu yüzden konu, özellikle TCK m. 24, 25, 26 ve 27 çerçevesinde öğrenilmelidir.

Kanunun Hükmü ve Emir

TCK m. 24, hukuka aykırılığı kaldıran ilk alanı kanunun hükmü ve amirin emri olarak düzenler.

Kanunun hükmünü yerine getiren kişiye ceza verilmez.

Burada önemli nokta, kişinin kendi isteğiyle genel bir menfaat hesabı yapması değil, doğrudan kanundan doğan bir yükümlülüğü veya yetkiyi yerine getirmesidir.

Kanun davranışı emrediyor veya izin veriyorsa, ceza hukuku o davranışı suç olarak değerlendirmez.

Amirin emrinde ise daha dikkatli bir ayrım vardır.

Yetkili merciden verilen ve yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan emri uygulayan kişi sorumlu olmaz.

Ancak bu kural, her emrin uygulanabileceği anlamına gelmez.

Konusu suç teşkil eden emir hiçbir surette yerine getirilemez.

Böyle bir emri yerine getiren de emri veren de sorumlu olur.

Kaynağın sınav açısından en kritik tuzağı buradadır: emir hukuka uygunluk sağlayabilir, fakat suç oluşturan emir hukuka uygunluk nedeni değildir.

Ayrıca emrin hukuka uygunluğunun denetlenmesi kanun tarafından engellenmişse, yerine getirilmesinden emri veren sorumlu olur.

Böylece kanun, görev disiplini ile suç teşkil eden davranış yasağını birbirinden ayırır.

Meşru Savunma ve Zorunluluk Hali

TCK m. 25 iki ayrı kurumu aynı başlık altında düzenler.

Birinci fıkra meşru savunmadır.

Kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelmiş haksız bir saldırı bulunmalıdır.

Bu saldırı gerçekleşen, gerçekleşmesi muhakkak olan veya tekrarı muhakkak olan nitelikte olabilir.

Fiil, o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde saldırıyı defetme zorunluluğuyla işlenmelidir.

Bu şartlar varsa faile ceza verilmez.

Burada hukuka aykırılığı kaldıran temel düşünce, hukuk düzeninin haksız saldırı karşısında kişiyi bütünüyle pasif kalmaya zorlamamasıdır.

İkinci fıkra zorunluluk halidir.

Bu kez merkezde saldırı değil, kişinin kendisine veya başkasına ait bir hakka yönelen ağır ve muhakkak tehlike vardır.

Kişi bu tehlikeye bilerek neden olmamalı, tehlikeden başka suretle korunma imkanı bulunmamalı ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı bulunmalıdır.

Bu şartlarla işlenen fiilden dolayı da faile ceza verilmez.

Meşru savunma ile zorunluluk hali arasındaki sınav farkı, birinde haksız saldırının, diğerinde ağır ve muhakkak tehlikenin merkezde olmasıdır.

İkisinde de hak yalnız failin hakkı olmak zorunda değildir; başkasına ait hak da korunabilir.

Hakkın Kullanılması ve Rıza

TCK m. 26, iki ayrı hukuka uygunluk zeminini gösterir.

Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez.

Bu düzenlemede davranış, hukuk düzeninin kişiye tanıdığı bir hakkın sınırları içinde kalıyorsa suç sayılmaz.

Hakkın varlığı kadar sınırları da önemlidir; çünkü hukuka uygunluk, hakkın sınırsız kullanılmasına değil, hakkın tanınan çerçevede kullanılmasına dayanır.

İlgilinin rızası ise daha dar bir alanda sonuç doğurur.

Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere açıkladığı rıza çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez.

Kaynağın verdiği iki ölçüt birlikte aranır: hak, kişinin mutlak tasarrufuna elverişli olmalı ve fiil açıklanan rıza çerçevesinde kalmalıdır.

Bu nedenle her rıza ceza sorumluluğunu kaldırmaz; rızanın konusu ve kapsamı belirleyicidir.

Sınırın Aşılması

Hukuka uygunluk nedenleri sınırsız koruma sağlamaz.

TCK m. 27, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın aşılmasını düzenler.

Sınır kast olmaksızın aşılmışsa ve işlenen fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.

Bu hüküm, hukuka uygunluk nedeninin koşulları aşıldığında otomatik cezasızlık olmadığını gösterir.

Ancak sınırın kast olmaksızın aşılması ve fiilin taksirli şeklinin cezalandırılması gerekir.

Meşru savunma için özel bir ikinci fıkra vardır.

Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

Bu hüküm yalnız meşru savunmaya özgü anlatılmıştır; kaynak bunu bütün hukuka uygunluk nedenleri için genel bir cezasızlık kuralı haline getirmez.

Sınavda zorunluluk haliyle karıştırılmaması gerekir.

İştirak Bağlantısı ve Sonuç

TCK m. 40, suça iştirak için kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin varlığının yeterli olduğunu söyler.

Bu hüküm, hukuka aykırılığın yalnız failin cezasını değil, iştirak değerlendirmesini de etkileyen bir eşik olduğunu gösterir.

Bir fiil hukuka uygunsa, kasten ve hukuka aykırı işlenmiş fiil zemini de ortadan kalkar.

Öğrenme açısından konu şu sıra ile kurulmalıdır: önce tipik fiil belirlenir, sonra kanunun hükmü, hukuka uygun emir, meşru savunma, zorunluluk hali, hakkın kullanılması veya geçerli rıza gibi hukuka uygunluk nedenlerinin şartları aranır.

Şartlar varsa ceza verilmez.

Şartların sınırı aşılmışsa m. 27 devreye girer.

Konusu suç olan emir, geçerli rıza sayılmayan açıklama, orantısız savunma veya başka yolla korunma imkanı varken zorunluluk iddiası ise hukuka uygunluk sonucunu doğurmaz.

Bu nedenle hukuka aykırılık unsuru, suç teorisinde kanuni tipe uygunluk ile kusurluluk arasındaki bağlantıyı kuran temel kontrol noktasıdır.

Olay Çözümünde Kontrol

Bu konu olay sorularında genellikle tek cümlelik ezberle değil, şartların tek tek denenmesiyle çözülür.