Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) İştirak Konu Anlatımı

İştirakin temel sorusu

İştirak hükümleri, suçun birden fazla kişiyle bağlantılı olduğu olaylarda kimin hangi sıfatla sorumlu olacağını belirler.

Kaynak metin bu alanı faillik, azmettirme, yardım etme, bağlılık kuralı ve iştirak halinde gönüllü vazgeçme olarak kurar.

Sınav bakımından amaç, yalnız birden çok kişi var demek değil; kişinin suçun kanuni tanımındaki fiile ne ölçüde katıldığını, suç kararını mı doğurduğunu, icrayı mı kolaylaştırdığını, yoksa suçun doğrudan faili mi olduğunu ayırt etmektir.

Faillik

Faillikte ölçüt, suçun kanuni tanımında yer alan fiilin gerçekleştirilmesidir.

Kaynak hükme göre bu fiili birlikte gerçekleştiren kişilerden her biri fail olarak sorumlu olur.

Birden fazla kişinin aynı suçun icra alanında rol üstlenmesi, onları sadece yardımcı yapmaz; eğer kanuni tanımdaki fiil birlikte gerçekleşiyorsa faillik gündeme gelir.

Suçta başka bir kişiyi vasıta konumuna sokan kimse bakımından da sorumluluk fail sıfatıyla kurulur.

Kaynak, kusur yeteneği olmayanların araç olarak kullanılması halinde cezayı üçte birden yarısına kadar artırır.

Bu artırım, araç kişinin cezai ehliyeti bulunmadığında arkadaki kişinin hakimiyetinin daha ağır değerlendirilmesine bağlanır.

Azmettirme

Azmettirme, başkasını suç işlemeye yöneltme kurumudur.

Kaynak metin, başkasını suç işlemeye azmettiren kişinin işlenen suçun cezası ile cezalandırılacağını belirtir.

Burada azmettiren, suçun bizzat icra hareketlerini yapmak zorunda değildir; belirleyici olan, başkasını suç işlemeye sevk etmesidir.

Üstsoy ve altsoy ilişkisinden doğan nüfuz kullanılarak azmettirme halinde azmettirenin cezası üçte birden yarısına kadar artırılır.

Çocukların suça azmettirilmesinde bu artırım için üstsoy-altsoy ilişkisi aranmaz.

Kaynak ayrıca azmettirenin belli olmaması halinde, kimliğin ortaya çıkmasını sağlayan fail veya diğer suç ortağı için özel indirim imkanı tanır.

Yardım etme

Yardım etme, suça katılmanın daha sınırlı fakat cezai sonuç doğuran biçimidir.

Kaynak, yardım edenin cezasını işlenen suçun ağırlığına göre düzenler.

Suç ağırlaştırılmış müebbet gerektiriyorsa onbeş yıldan yirmi yıla, müebbet gerektiriyorsa on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası verilir; diğer hallerde ceza yarı oranında indirilir ve bu durumda verilecek ceza sekiz yılı geçemez.

Yardım etme halleri üç grupta sayılır: suç işlemeye teşvik etmek, suç işleme kararını kuvvetlendirmek veya sonradan yardım vaat etmek; suçun nasıl işleneceği konusunda yol göstermek veya araç sağlamak; suçtan önce ya da suç sırasında yardım ederek icrayı kolaylaştırmak.

Faillik ile yardım etme farkı

En önemli karşılaştırma, birlikte faillik ile yardım etme arasındadır.

Bir kişi suçun kanuni tanımındaki fiili birlikte gerçekleştiriyorsa faildir.

Buna karşılık davranışı kararın kuvvetlenmesi, araç sağlanması, yol gösterme veya icranın kolaylaştırılması düzeyindeyse yardım eden sıfatı gündeme gelir.

Soru köklerinde kişinin olay yerinde bulunması tek başına yeterli değildir; rolün kanuni tanımdaki fiile mi, yoksa yardımcı katkıya mı denk geldiği aranmalıdır.

Bağlılık kuralı

Bağlılık kuralı, iştirak sorumluluğunun hangi fiile bağlanacağını açıklar.

Kaynağa göre suça iştirak için kasten ve hukuka aykırı işlenmiş bir fiilin varlığı yeterlidir.

Suçun işlenişine iştirak eden her kişi, diğerinin cezalandırılmasını önleyen kişisel nedenler dikkate alınmadan kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır.

Bu ifade, iştirak eden herkesin otomatik olarak aynı hukuki durumda olmadığını gösterir.

Kişisel cezasızlık veya kusurluluğu etkileyen nedenler diğer kişilere yayılmaz; herkes kendi durumuna göre değerlendirilir.

Özgü suçlar

Kaynak, özgü suçlarda özel faillik niteliğini yalnız bu niteliği taşıyan kişinin fail olabileceğini söyler.

Bu suçların işlenişine katılan diğer kişiler ise fail olarak değil, azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulur.

Bu, sınavlarda çok kritik bir ayrımdır.

Kanun belirli bir sıfatı fail olmanın şartı yapmışse, bu sıfatı taşımayan kişinin katkısı ne kadar önemli görünürse görünsün, kaynak hüküm onu fail değil iştirak biçimlerinden biri içinde değerlendirir.

Teşebbüs eşiği ve gönüllü vazgeçme

İştirakten sorumluluk için ilgili suçun en az teşebbüs aşamasına varmış olması gerekir.

Bu nedenle yalnız hazırlık düzeyinde kalan ve teşebbüs eşiğini aşmayan olaylarda iştirak sorumluluğu kurulamaz.

İştirak halinde gönüllü vazgeçmede ise sadece gönüllü vazgeçen suç ortağı bu hükümlerden yararlanır.

Kaynak, suçun gönüllü vazgeçenin gayreti dışında başka nedenle işlenmemesi veya onun bütün gayretine rağmen işlenmesi hallerinde de gönüllü vazgeçme hükümlerinin uygulanacağını belirtir.

Öğrenme özeti

İştirakte önce rol tespiti yapılır: fiili birlikte gerçekleştiren veya başkasını araç kullanan faildir; suç kararını doğuran azmettirendir; karar ve icrayı destekleyen yardım edendir.

Ardından bağlılık kuralı uygulanır: kasten ve hukuka aykırı fiil yeterlidir, fakat herkes kendi kusurlu fiiline göre cezalandırılır.

Özgü suç, teşebbüs eşiği ve gönüllü vazgeçme ayrımları sorunun sonucunu değiştirebilir.

Azmettirenin ortaya çıkarılması

Kaynak, azmettirenin belli olmaması ihtimaline özel bir sonuç bağlar.

Kim olduğunun ortaya çıkmasını sağlayan fail veya diğer suç ortağı hakkında ağırlaştırılmış müebbet yerine yirmi yıldan yirmibeş yıla, müebbet yerine onbeş yıldan yirmi yıla kadar hapis cezasına hükmolunabilir; diğer hallerde cezada üçte bir oranında indirim yapılabilir.

Bu düzenleme, iştirak ilişkisinde suç kararını doğuran kişiye ulaşmanın ayrıca önemsendiğini gösterir.

Sınav açısından bu hüküm, yalnız azmettirenin cezasını değil, azmettirenin kimliğini açıklayan suç ortağının durumunu da sorabilir.

Yardım etme biçimlerinin ayrıntısı

Yardım etmede kaynak, katkıyı zaman ve içerik bakımından geniş fakat sınırlı şekilde sayar.

Suç işleme kararını kuvvetlendirmek, zaten oluşmuş kararın pekiştirilmesidir; suç işlemeye teşvik ise kişiyi suça yönelten destek davranışı olarak görünür.

Fiilden sonra yardım vaat etmek, icradan önce verilen güvenceyle suçun işlenmesini kolaylaştırır.

Yol gösterme ve araç sağlama, suçun nasıl işleneceğine ilişkin teknik veya maddi katkıdır.

Suçtan önce ya da suç sırasında yardım ederek icrayı kolaylaştırma ise fiilin gerçekleşmesini pratik olarak destekler.

Bu haller fail sıfatını değil, yardım eden sıfatını kurar.

Kişisel nedenlerin yayılmaması

Bağlılık kuralındaki en öğretici noktalardan biri, diğerinin cezalandırılmasını önleyen kişisel nedenlerin iştirak eden herkese yayılmamasıdır.

Bir suç ortağı bakımından cezalandırmayı engelleyen kişisel sebep bulunması, diğer suç ortağının sorumluluğunu kendiliğinden kaldırmaz.