Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Manevi Unsurlar (Kast-Taksir) Konu Anlatımı

Manevi unsur, suçla failin iç dünyası arasındaki bağlantıyı anlatır.

TCK m. 21-23 bu bağlantıyı üç ana eksende düzenler: kast, taksir ve kastedilenden daha ağır veya başka netice.

Maddi dünyada bir davranış ve sonuç bulunması tek başına ceza sorumluluğunu açıklamaya yetmez.

Failin kanuni tanımdaki unsurlarla zihinsel ilişkisi, sonucun öngörülüp öngörülmediği, istenip istenmediği ve dikkat-özen yükümlülüğüne aykırılık bulunup bulunmadığı ayrıca değerlendirilir.

TCK m. 21’in başlangıç cümlesi ana kuralı verir: suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır.

Bu nedenle ceza hukukunda kasten işlenen suçlar temel modeldir.

Taksir ise m. 22’de açıkça sınırlanmıştır; taksirli fiiller ancak kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır.

Sınavda bu iki cümle birlikte düşünülmelidir: kast genel kural, taksir kanuni açıklık gerektiren istisnai sorumluluk biçimidir.

Doğrudan kast bakımından TCK m. 21’e göre kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir.

Bu tanım iki öğe içerir.

Bilme, failin suç tipinin unsurlarını zihninde kavramasını; isteme ise bu unsurların gerçekleşmesine yönelik iradi yönelişi ifade eder.

Kanun, kastı failin genel kötü niyetiyle değil, suçun kanuni tanımındaki unsurlarla ilişkilendirir.

Bu nedenle olay çözümünde “fail kötü davranmış mı?” sorusu yeterli değildir; kanuni tanımdaki unsurları bilip isteyip istemediği sorulmalıdır.

Örneğin kaynak metnin diliyle düşünürsek, kastın konusu kanuni tanımdaki unsurlardır.

Failin davranışı sonucunda hukuken önemli olan unsurlar gerçekleşiyorsa, bu unsurlar bakımından bilme ve isteme araştırılır.

Kastın varlığı kabul edildiğinde suçun manevi unsuru tamamlanır; ancak hukuka uygunluk, kusurluluğu kaldıran veya azaltan nedenler gibi başka başlıklar ayrıca gündeme gelebilir.

Bu açıklama, m. 21-23 kapsamındaki manevi unsurla sınırlıdır.

Olası kast bakımından TCK m. 21/2, olası kastı düzenler.

Kişi, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işlerse olası kast vardır.

Burada doğrudan kasttan farklı olarak kanun, gerçekleşebileceğini öngörme ve buna rağmen fiili işleme ölçütünü kullanır.

Fail neticeyi doğrudan amaçlamasa bile, kanuni tanımdaki unsurların gerçekleşebileceğini görüp davranışını sürdürür.

Olası kastın yaptırım sonucu da maddede gösterilmiştir.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda müebbet hapis cezasına hükmolunur.

Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmi beş yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer suçlarda ise temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.

Bu düzenleme, olası kastın kast içinde yer aldığını fakat ceza sonucu bakımından özel bir rejime bağlandığını gösterir.

Taksirin kanuni sınırı bakımından TCK m. 22’nin ilk fıkrası taksir bakımından çok önemlidir: taksirle işlenen fiiller, kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır.

Bu, taksirin her suç bakımından kendiliğinden uygulanamayacağı anlamına gelir.

Kanun bir suçun taksirli halini açıkça cezalandırmamışsa, sırf dikkat ve özen eksikliği bulunduğu için ceza sorumluluğu kurulamaz.

Taksirin tanımı, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesinin öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.

Bu tanımda üç unsur birlikte düşünülür: dikkat ve özen yükümlülüğü, bu yükümlülüğe aykırılık ve neticenin öngörülmemesi.

Fail neticeyi istemez; hatta basit taksirde neticeyi öngörmemiştir.

Ancak davranışı, göstermesi gereken dikkat ve özen standardına aykırıdır.

Bilinçli taksir bakımından TCK m. 22/3 bilinçli taksiri düzenler.

Kişi öngördüğü neticeyi istememesine rağmen netice meydana gelirse bilinçli taksir vardır.

Burada basit taksirden farklı olarak netice öngörülür.

Olası kasttan farklı olarak ise netice istenmez.

Bu ayrım sınavların en klasik karşılaştırma alanıdır.

Olası kastta kişi unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen fiili işler; bilinçli taksirde ise öngörülen netice istenmez.

Kaynak metin bilinçli taksir için ceza sonucunu da verir: taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

Buna karşılık olası kastta, suçun ceza türüne göre özel indirim veya farklı ceza aralığı öngörülür.

Bu nedenle olayda sadece “öngördü” demek yeterli değildir; öngörüye rağmen failin neticeyle kurduğu iradi ilişki ayırt edilmelidir.

Taksirde kusura göre ceza ve çok failli durum bakımından TCK m. 22/4’e göre taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek ceza failin kusuruna göre belirlenir.

Bu hüküm, taksirli sorumlulukta bireysel değerlendirme yapılacağını gösterir.

TCK m. 22/5 de birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkesin kendi kusurundan dolayı sorumlu olacağını, her failin cezasının kusuruna göre ayrı ayrı belirleneceğini söyler.

Böylece taksirde toplu veya otomatik sorumluluk değil, kişisel kusur ölçüsü öne çıkar.

TCK m. 22/6, taksirli hareket sonucu neden olunan neticenin failin kişisel ve ailevi durumu bakımından artık ceza hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağduriyete yol açması halinde ceza verilmeyeceğini düzenler.

Bilinçli taksir halinde ise verilecek cezanın yarıdan altıda bire kadar indirilebileceği belirtilir.

Bu hüküm, taksirli suçlarda neticenin fail üzerindeki etkisinin de kanunda özel olarak dikkate alınabildiğini gösterir.

Netice sebebiyle ağırlaşmış suç bakımından TCK m. 23, kastedilenden daha ağır veya başka bir neticenin oluşması halinde sorumluluk için en az taksir aranacağını belirtir.

Bu düzenleme, kast ve taksir başlıklarını birbirine bağlar.

Fail bir fiili kastetmiş olabilir; ancak ortaya çıkan sonuç, kastettiğinden daha ağır ya da başka olabilir.

Böyle bir sonuçtan sorumlu tutulabilmesi için, o netice bakımından en az taksir düzeyinde manevi bağlantı gerekir.

Bu hüküm, yalnız nedensellik yeterlidir düşüncesini engeller.

Daha ağır netice gerçekleşti diye fail otomatik olarak bu neticeden sorumlu tutulmaz.

En azından taksirle hareket etme şartı aranır.

Böylece ceza sorumluluğu, maddi sonuç ile manevi bağlantıyı birlikte değerlendirir.

Karşılaştırma ölçütleri bakımından Kast ile taksir arasındaki ilk fark, failin kanuni tanımdaki unsurlarla ilişkisine bakılmasıdır.

Kastta bilme ve isteme vardır.

Basit taksirde netice dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle öngörülmeden gerçekleşir.

Bilinçli taksirde netice öngörülür fakat istenmez.

Olası kast ile bilinçli taksir bu yüzden birbirine en yakın iki başlıktır; ayırıcı nokta, öngörülen neticeye rağmen fiilin işlenmesi ile neticenin istenmemesi arasındaki değerlendirmedir.

Olay sorusunda bu ayrım soyut etiketlerle değil, m. 21 ve m. 22'nin kullandığı ölçütlerle kurulmalıdır.

Önce kanuni tanımdaki unsur veya netice belirlenir.

Sonra failin bunu bilip istediği, gerçekleşebileceğini öngörüp fiile devam ettiği, hiç öngörmediği ya da öngörmesine rağmen istemediği sorulur.

Bu sıra, doğrudan kast, olası kast, basit taksir ve bilinçli taksir arasında kaynak metne bağlı bir eleme sağlar.