Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Kanunun Zaman Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Temel zaman sorusu

Ceza kanununun zaman bakımından uygulanması, “hangi kanun uygulanacak?” sorusuna cevap verir.

Bir fiil işlendiğinde yürürlükte bir kanun vardır; daha sonra kanun değişebilir, fiil suç olmaktan çıkabilir, ceza azalabilir ya da artabilir.

TCK m. 7, bu ihtimalleri sistemli biçimde düzenler.

Konunun özü, geçmişe dönük cezalandırma yasağı ile fail lehine kanunun uygulanması arasındaki dengedir.

İlk kural açıktır: işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanuna göre suç sayılmayan bir fiilden dolayı kimseye ceza verilemez ve güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Bu kural, kanunilik ilkesinin zaman boyutudur.

Kişi, fiili işlediği anda suç olmayan davranış nedeniyle daha sonra çıkarılan kanunla cezalandırılamaz.

Burada yalnız ceza değil, güvenlik tedbiri de aynı güvence içindedir.

Fiilin sonradan suç olmaktan çıkması

TCK m. 7’nin ikinci önemli cümlesi, fiil işlendikten sonra yürürlüğe giren kanunun fiili suç saymaması halini düzenler.

Böyle bir durumda kişi cezalandırılamaz ve hakkında güvenlik tedbiri uygulanamaz.

Eğer daha önce ceza veya güvenlik tedbirine hükmedilmişse, bunun infazı ve kanuni neticeleri kendiliğinden kalkar.

Bu sonuç, lehe kanun mantığının en güçlü görünümüdür.

Kanun koyucu sonradan fiili suç olmaktan çıkarıyorsa, artık o fiil nedeniyle cezalandırma devam ettirilmez.

Sınavda bu kuralı yalnız yargılama aşaması için düşünmek eksik olur.

Madde, hüküm verilmiş ve infaz aşamasına geçilmiş ihtimali de kapsar.

İnfaz ve kanuni neticeler kendiliğinden kalkar ifadesi, değişikliğin yalnız geleceğe dönük olmadığını gösterir.

Farklı kanunlar ve lehe uygulama

TCK m. 7/2, suçun işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı olduğunda failin lehine olan kanunun uygulanacağını ve infaz olunacağını belirtir.

Burada fiil suç olmaya devam etmektedir; fakat hükümler arasında fark vardır.

Bu fark cezanın miktarı, yaptırım rejimi veya fail bakımından sonuç doğuran başka bir düzenleme olabilir.

Kaynak metin, lehe olan kanunun uygulanacağını genel ilke olarak koyar.

Öğrenme bakımından önemli nokta, “sonraki kanun her zaman uygulanır” sonucuna varmamak gerekir.

Sonraki kanun fail aleyhine ise, zaman bakımından uygulama kuralı onu geçmiş fiile uygulamaya elverişli hale getirmez.

Lehe ise uygulanır ve infaz edilir.

Bu nedenle olay sorusunda önce fiilin işlendiği tarih, sonra kanun değişikliğinin içeriği, en sonunda hangi hükmün fail lehine olduğu araştırılır.

İnfaz rejiminde derhal uygulama

TCK m. 7/3, infaz rejimine ilişkin hükümler bakımından ayrı bir kural getirir.

Buna göre hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç olmak üzere infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır.

Bu cümle, zaman bakımından uygulamada sık karşılaşılan karşılaştırma tuzağını oluşturur.

Lehe kanun kuralı suç ve ceza hükümleri bakımından temel ilkedir.

Fakat infaz rejimi düzenlemeleri için kanun, derhal uygulama ilkesini benimser.

Yine de madde üç alanı bu derhal uygulamadan ayırır: hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrür.

Bu üç istisna, sınavda özellikle hatırlanmalıdır.

Çünkü metin infaz rejimi derhal uygulanır derken bunu sınırsız söylemez; sayılan alanları dışarıda bırakır.

Geçici ve süreli kanunlar

TCK m. 7/4, geçici veya süreli kanunların yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş suçlar hakkında uygulanmasına devam edileceğini düzenler.

Geçici kanun belirli bir dönem için konulmuş, süreli kanun ise yürürlük süresi baştan sınırlanmış kanun olarak düşünülebilir.

Madde, bu kanunların yürürlükte oldukları dönemde işlenen suçlara uygulanmayı sürdürmesini öngörür.

Bu düzenleme, lehe kanun mantığıyla karıştırılmamalıdır.

Kanun zaten belirli bir dönem için yürürlüğe konulmuşsa, süresi bittikten sonra sırf artık yürürlükte değil diye o dönemde işlenen fiiller bakımından etkisiz hale gelmez.

Aksi halde geçici veya süreli ceza düzenlemelerinin caydırıcı ve düzenleyici amacı kolayca boşa düşerdi.

Kaynak metin bu nedenle yürürlük dönemindeki suçlar için uygulamanın devam edeceğini açıkça belirtir.

Olay çözme yöntemi

Bir zaman bakımından uygulama sorusunda ilk adım fiilin işlendiği zamanı belirlemektir.

Çünkü m. 7, ölçüyü suçun işlendiği zamana göre kurar.

İkinci adım, o tarihteki kanuna göre fiilin suç olup olmadığını saptamaktır.

Suç değilse, sonradan suç sayılmış olması cezalandırma doğurmaz.

Üçüncü adım, fiilden sonra kanun değişikliği olup olmadığını ve bu değişikliğin fiili suç olmaktan çıkarıp çıkarmadığını incelemektir.

Fiil artık suç değilse ceza ve güvenlik tedbiri uygulanmaz; hükmedilmiş sonuçlar da kalkar.

Dördüncü adım, fiil suç olmaya devam ediyor fakat hükümler farklıysa lehe kanunu aramaktır.

Beşinci adım, değişikliğin infaz rejimine ilişkin olup olmadığını ayırmaktır.

Eğer infaz rejimi söz konusuysa derhal uygulama gündeme gelir; fakat erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrür istisnaları unutulmaz.

Son adım, kanunun geçici veya süreli olup olmadığına bakmaktır.

Kanunilik ilkesiyle bağlantı

Zaman bakımından uygulama, kanunilik ilkesinden bağımsız değildir.

Kanunilik, fiilin suç ve yaptırımının kanunla belirlenmesini ister; m. 7 ise bu belirlemenin hangi zaman kesitine göre yapılacağını gösterir.

Sonradan çıkarılan aleyhe kanun geçmiş fiile uygulanırsa kişi, davranış anında öngöremediği bir ceza tehdidiyle karşılaşır.

Buna karşılık sonradan lehe düzenleme getirilmişse, ceza hukukunun fail lehine sonuçları dikkate alan yapısı devreye girer.

Karşılaştırma tuzakları

En yaygın hata, zaman bakımından uygulamayı yalnız “suç tarihindeki kanun uygulanır” diye öğrenmektir.

Bu cümle başlangıç kuralını anlatır; fakat m. 7, sonradan fiilin suç olmaktan çıkması ve lehe kanun ihtimallerini ayrıca düzenler.

İkinci hata, lehe kanun ile infaz rejiminin derhal uygulanmasını aynı kategoriye koymaktır.

Metin infaz rejimi için derhal uygulama derken erteleme, koşullu salıverilme ve tekerrürü açıkça ayırır.

Üçüncü hata, geçici veya süreli kanunların süresi bitince geçmiş dönemdeki suçlara uygulanamayacağını düşünmektir.

M. 7/4 bunun tersini söyler: bu kanunlar, yürürlükte bulundukları süre içinde işlenmiş suçlar bakımından uygulanmaya devam eder.

Bu nedenle olayda kanunun geçici veya süreli olup olmadığı ayrı bir kontrol noktasıdır.

Bu kontrol, lehe kanun değerlendirmesinden önce yapılmalıdır.