Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Kusurluluğu Etkileyen Nedenler Konu Anlatımı

Kusurluluğu etkileyen nedenler, failin işlediği fiil karşısında ceza sorumluluğunun kurulup kurulmayacağını veya kurulacaksa hangi ölçüde azalacağını belirler.

TCK bu alanı ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler içinde düzenler.

Bu başlık altında özellikle cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit, haksız tahrik, hata, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik, geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu madde etkisi birlikte öğrenilmelidir.

Bu kurumların ortak yanı, failin fiile ilişkin iradesini, algılama gücünü, davranışlarını yönlendirme yeteneğini veya fiilin haksızlığı hakkındaki bilgisini etkilemeleridir.

Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit halinde kanun oldukça yoğun şartlar arar.

Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet ya da muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez.

Bu hükümde sıradan bir baskı veya basit bir korku yeterli değildir.

Cebir ve şiddette kişinin karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı bir durum bulunmalıdır.

Korkutma veya tehdidin ise muhakkak ve ağır olması gerekir.

Bu ağırlık, failin kusurluluğunu kaldıran asıl noktadır.

Bu kurumun sonucu yalnız ceza verilmemesi değildir.

Böyle hallerde cebir ve şiddeti, korkutmayı veya tehdidi kullanan kişi suçun faili sayılır.

Fiili dış dünyada baskı altındaki kişi gerçekleştirmiş görünse de ceza hukuku sorumluluğu, baskıyı araç olarak kullanan kişiye yöneltir.

Bu nedenle sınav sorusunda baskı altındaki kişinin otomatik olarak fail gibi cezalandırılacağı düşünülmemelidir.

Önce baskının kanundaki yoğunluğa ulaşıp ulaşmadığı, sonra baskıyı kullanan kişinin fail sayılması sonucu değerlendirilmelidir.

Haksız tahrik ceza sorumluluğunu bütünüyle kaldırmaz; cezada indirim sağlar.

Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimse bakımından kanun indirimli ceza düzenler.

Suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on sekiz yıldan yirmi dört yıla, müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa on iki yıldan on sekiz yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer hallerde cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Bu nedenle haksız tahrik ile cebir ve tehdit altındaki cezasızlık sonucu karıştırılmamalıdır.

Hata hükümleri dört ayrı ihtimali kapsar.

Fiilin icrası sırasında suçun kanuni tanımındaki maddi unsurları bilmeyen kişi kasten hareket etmiş olmaz; fakat bu hata dolayısıyla taksirli sorumluluk hali saklıdır.

Bir suçun daha ağır veya daha az cezayı gerektiren nitelikli hallerinin gerçekleştiği konusunda hataya düşen kişi bu hatasından yararlanır.

Ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenlere ait koşulların gerçekleştiği konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi de hatasından yararlanır.

İşlediği fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşen kişi ise cezalandırılmaz.

Hata sorularında yanılgının konusu belirleyicidir.

Maddi unsur bilinmiyorsa kast yoktur, fakat taksirli sorumluluk kanunda saklı tutulmuşsa ayrıca değerlendirme yapılabilir.

Nitelikli halde hata, failin hatasından yararlanmasına yol açar.

Sorumluluğu kaldıran veya azaltan nedenlerin şartlarında hata ancak kaçınılmazsa sonuç doğurur.

Fiilin haksızlık oluşturduğu konusunda kaçınılmaz hata ise cezalandırmama sonucuna bağlanır.

Bu nedenle bütün hata halleri tek bir başlık altında aynı sonucu vermez; fıkralar ayrı ayrı okunmalıdır.

Yaş küçüklüğü kademeli bir sorumluluk rejimi kurar.

Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocukların ceza sorumluluğu yoktur; bu kişiler hakkında ceza kovuşturması yapılamaz, ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.

On iki yaşını doldurmuş olup on beş yaşını doldurmamış olanlarda, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamama veya davranışlarını yönlendirme yeteneğinin yeterince gelişmemiş olması halinde ceza sorumluluğu yoktur.

Bu yetenekler varsa indirimli ceza sistemi uygulanır.

On iki-on beş yaş aralığında algılama ve davranış yönlendirme yeteneği varsa ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçta on iki yıldan on beş yıla, müebbet hapis cezasını gerektiren suçta dokuz yıldan on bir yıla kadar hapis cezası verilir.

Diğer cezaların yarısı indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası yedi yıldan fazla olamaz.

Bu ayrıntı, aynı yaş aralığında önce yetenek araştırması yapılacağını, yetenek varsa cezanın yine azaltılmış sınırlarla uygulanacağını gösterir.

On beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış kişiler bakımından kanun yine indirimli ceza öngörür.

Ağırlaştırılmış müebbet veya müebbet hapis gerektiren suçlarda belirli süreli hapis aralıkları uygulanır; diğer cezaların üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on iki yılı geçemez.

Buradaki ana fikir, yaşın tek bir çizgi olarak değil, algılama ve davranışı yönlendirme yeteneğinin gelişimiyle birlikte değerlendirilmesidir.

Bu nedenle çocuklar bakımından yaş aralığı mutlaka doğru okunmalıdır.

Akıl hastalığında ölçüt, işlenen fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama veya davranışları yönlendirme yeteneğidir.

Akıl hastalığı nedeniyle bu yetenekleri bulunmayan ya da davranış yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez; ancak güvenlik tedbirine hükmolunur.

Birinci fıkradaki derecede olmamakla birlikte davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış olan kişide ise kanun ceza indirimi ve ayrıca akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri öngörür.

Sonuç, azalmanın derecesine göre değişir.

Sağır ve dilsizlik, yaş küçüklüğü hükümlerini daha ileri yaşlara taşır.

On beş yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler hakkında on iki yaşını doldurmamış çocuklara ilişkin hükümler uygulanır.

On beş yaşını doldurmuş olup on sekiz yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler hakkında on iki-on beş yaş aralığına ilişkin hükümler uygulanır.

On sekiz yaşını doldurmuş olup yirmi bir yaşını doldurmamış sağır ve dilsizler hakkında ise on beş-on sekiz yaş aralığına ilişkin hükümler uygulanır.

Bu düzenleme özel bir gelişim kademesi kurar.

Geçici nedenler ile alkol veya uyuşturucu madde etkisi bakımından belirleyici ayrım irade dışılıktır.

Geçici bir nedenle ya da irade dışı alınan alkol veya uyuşturucu madde etkisiyle fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalan kişiye ceza verilmez.