Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Maddi Unsurlar Konu Anlatımı

Maddi unsur neyi anlatır?

Suçun maddi unsurları, suçun dış dünyada görünen tarafını ifade eden öğretici bir çerçevedir: failin fiili, icra hareketleri, neticeyle bağlantı ve bazı suçlarda ihmali davranışın sorumluluk doğurması.

Kaynak TCK metni bu başlığı tek bir madde olarak “maddi unsurlar” diye tanımlamaz; fakat genel hükümler içinde yer alan bazı düzenlemeler, suçun maddi yönünün nasıl düşünülmesi gerektiğini gösterir.

Bu nedenle konu, TCK m. 20’deki şahsilik, m. 35’teki teşebbüs, m. 23’teki ağır veya başka netice ve m. 83’teki ihmali davranışla öldürme üzerinden anlaşılmalıdır.

Bu başlıkta dikkat edilmesi gereken temel nokta, ceza sorumluluğunun soyut kişilikten değil, kişiye bağlanabilen fiilden doğmasıdır.

Bir kimsenin cezalandırılması için başkasının davranışı yeterli değildir; sorumluluk şahsi olmalıdır.

Fiilin tamamlanıp tamamlanmadığı, neticenin gerçekleşip gerçekleşmediği ve bazı durumlarda yapılmayan davranışın icrai davranışa denk sayılıp sayılamayacağı maddi unsur değerlendirmesinin parçalarıdır.

Fail ve şahsilik bağlantısı

TCK m. 20’ye göre ceza sorumluluğu şahsidir; kimse başkasının fiilinden dolayı sorumlu tutulamaz.

Bu hüküm, maddi unsur öğretisinin başlangıç noktasıdır.

Suçun maddi dünyadaki davranışı kime aitse, ceza sorumluluğu da o kişinin kendi fiiliyle ilişkilendirilir.

Bir kişinin aile bağı, görev ilişkisi, ortak ortamda bulunması veya başka biriyle yakınlığı tek başına ceza sorumluluğu doğurmaz.

Sorumluluk, failin kendi davranışına bağlanır.

Aynı maddenin ikinci fıkrası, tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanamayacağını; ancak suç dolayısıyla kanunda öngörülen güvenlik tedbiri niteliğindeki yaptırımların saklı olduğunu belirtir.

Bu düzenleme de fail ve yaptırım ilişkisini ayırmayı öğretir.

Ceza yaptırımı bakımından kişisel sorumluluk esastır; kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri ise ayrıca değerlendirilir.

Fiil, icra hareketi ve teşebbüs

TCK m. 35, maddi unsurun hareket boyutunu en açık gösteren hükümlerden biridir.

Kişi, işlemeyi kastettiği suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten sorumlu tutulur.

Bu cümle birkaç basamak içerir.

Önce failin işlemeyi kastettiği bir suç bulunmalıdır.

Sonra davranışlar elverişli olmalıdır.

Ayrıca fail hazırlık alanında kalmamalı, doğrudan doğruya icraya başlamalıdır.

Son olarak suç, failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamamış olmalıdır.

Bu yapı, maddi unsurlar bakımından özellikle hazırlık hareketi ile icra hareketi ayrımını öğretir.

Kaynak metin “doğrudan doğruya icraya başlama” ölçütünü kullanır.

Bu nedenle her suç planı veya ön hazırlık teşebbüs değildir.

Teşebbüs için suçun kanuni tanımına yönelen icra aşamasına geçiş aranır.

Elverişli hareketler de önemlidir; tamamen elverişsiz bir davranış, m. 35’in kurduğu teşebbüs mantığı içinde aynı şekilde değerlendirilemez.

Maddenin ikinci fıkrası, teşebbüs halinde cezanın meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına göre belirleneceğini düzenler.

Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet gerektiren suçlarda özel aralıklar, diğer hallerde ise cezada dörtte birden dörtte üçe kadar indirim öngörülür.

Bu, maddi sonuç veya tehlikenin ceza belirleme aşamasında önem taşıdığını gösterir.

Netice ve ağırlaşmış sonuç

TCK m. 23, fiilin kastedilenden daha ağır veya başka bir neticeye yol açması halini düzenler.

Böyle bir neticeden sorumluluk için kişinin en azından taksirle hareket etmesi gerekir.

Bu hüküm, maddi unsur ile manevi unsurun kesiştiği bir noktadır.

Dış dünyada daha ağır veya farklı bir netice gerçekleşmiş olabilir; fakat bu netice bakımından failin sorumlu tutulabilmesi için yalnız nedensel bağlantı yetmez.

En az taksir düzeyinde kusurlu davranış aranır.

Öğrenme açısından buradaki tuzak, “netice gerçekleştiyse fail mutlaka sorumludur” düşüncesidir.

Kaynak metin, netice bakımından en az taksir şartını açıkça koyar.

Bu, ceza sorumluluğunun maddi sonucu otomatik biçimde takip etmediğini gösterir.

Maddi netice ile sorumluluk arasına kusur bağlantısı girer.

İhmali davranışın maddi unsur haline gelmesi

TCK m. 83, kasten öldürmenin ihmali davranışla işlenmesini düzenleyerek maddi unsur bakımından özel bir tablo kurar.

Normalde suç denildiğinde aktif bir hareket akla gelir; ancak bazı durumlarda yapılması gereken belli bir icrai davranışın yapılmaması da sorumluluk doğurabilir.

Madde, ölüm neticesinden sorumluluk için yükümlü olunan belli icrai davranışın gerçekleştirilmemesini arar.

Fakat her yapmama hali yeterli değildir.

Bu ihmali davranışın icrai davranışa eşdeğer olması gerekir.

Eşdeğerlik için iki kaynak gösterilir.

Birincisi, kişinin belli bir icrai davranışta bulunmak konusunda kanuni düzenlemelerden veya sözleşmeden kaynaklanan yükümlülüğünün bulunmasıdır.

İkincisi, kişinin önceden gerçekleştirdiği davranışın başkalarının hayatı bakımından tehlikeli bir durum oluşturmasıdır.

Böylece ihmalin cezai sorumluluk doğurması, yalnız ahlaki beklentiye değil, belirli hukuki veya önceki davranıştan doğan yükümlülüğe bağlanır.

Maddenin üçüncü fıkrası, belli yükümlülüğün ihmali ile ölüme neden olan kişi hakkında temel cezanın nasıl kurulabileceğini gösterir.

Ağırlaştırılmış müebbet yerine yirmi yıldan yirmi beş yıla, müebbet yerine on beş yıldan yirmi yıla, diğer hallerde on yıldan on beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunabileceği gibi, cezada indirim yapılmayabilir.

Bu düzenleme, ihmalin maddi unsur olarak kabul edildiği durumda yaptırımın ayrıca şekillendiğini gösterir.

Tamamlanmış suç, teşebbüs ve ihmal ayrımı

Maddi unsur sorularında üç ayrım sık çıkar.

İlk ayrım tamamlanmış suç ile teşebbüstür.

Fail doğrudan doğruya icraya başlamış, fakat suç elinde olmayan nedenlerle tamamlanamamışsa teşebbüs gündeme gelir.

İkinci ayrım, istenen netice ile daha ağır veya başka neticedir.

Daha ağır sonuçtan sorumluluk için en az taksir aranır.

Üçüncü ayrım, aktif hareket ile ihmaldir.

İhmal ancak kanunun aradığı eşdeğerlik şartları varsa icrai davranış gibi sorumluluk doğurabilir.

Örnek olay mantığı

Bir kişi suç planı yapmış, fakat henüz doğrudan doğruya icraya başlamamışsa m. 35 anlamında teşebbüs kurulmaz.

Buna karşılık işlemeyi kastettiği suça elverişli hareketlerle icraya başlamış ve dış bir nedenle tamamlayamamışsa teşebbüs sorumluluğu doğar.

Bir başka olayda ölüm neticesi, kişinin yapması gereken belirli davranışı yapmamasından kaynaklanıyorsa, önce bu davranışı yapma yükümlülüğünün kanundan, sözleşmeden veya önceki tehlikeli davranıştan doğup doğmadığı araştırılır.

Bu yoksa m. 83’ün aradığı eşdeğerlik kurulamaz.

Netice bakımından da aynı dikkat gerekir.