Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Cezalar ve Güvenlik Tedbirleri Konu Anlatımı

Yaptırım sisteminin çerçevesi

Kaynak metin, yaptırımlar bölümünde önce cezaları, sonra güvenlik tedbirlerini, ardından cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirilmesini düzenler.

Bu yapı, ceza hukukunda yaptırımın yalnız hapis süresinden ibaret olmadığını gösterir.

Suç karşılığında uygulanan cezalar hapis ve adli para cezasıdır.

Güvenlik tedbirleri ise kişinin belli haklardan yoksun bırakılması, eşya veya kazancın müsaderesi, özel risk durumlarına yönelik tedbirler ve bazı statülere özgü sonuçlar gibi ayrı başlıklara yayılır.

Hapis cezalarının türleri

Hapis cezaları üçe ayrılır: ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve süreli hapis.

Ağırlaştırılmış müebbet hapis hükümlünün hayatı boyunca devam eder ve kaynakta belirtilen sıkı güvenlik rejimine göre çektirilir.

Müebbet hapis de hükümlünün hayatı boyunca devam eder.

Süreli hapis cezası ise kanunda aksi belirtilmeyen hallerde bir aydan az ve yirmi yıldan fazla olamaz.

Bir yıl ya da daha kısa süre olarak hükmolunan süreli hapis, TCK bakımından kısa süreli hapis niteliği taşır.

Kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırımlar

Kısa süreli hapis cezası, failin kişiliği, sosyal ve ekonomik durumu, yargılama sürecindeki pişmanlığı ve suçun işlenmesindeki özelliklere göre seçenek yaptırımlara çevrilebilir.

Kaynakta adli para cezası, zararın giderilmesi, meslek veya sanat edinmeye yönelik eğitim kurumuna devam, belirli yerlere gitmekten veya etkinlikleri yapmaktan yasaklanma, ehliyet ve ruhsat belgelerinin geri alınması ya da meslek ve sanat yasağı, gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı işte çalıştırılma sayılır.

Ancak suç tanımında hapis ve adli para cezası seçenek olarak öngörülmüş ve hakim hapse hükmetmişse, bu hapis artık adli para cezasına çevrilmez.

Zorunlu çevirme ve taksirli suçlar

Daha önce hapis cezasına mahkum edilmemiş olmak koşuluyla otuz gün ve daha az süreli hapis cezaları seçenek yaptırımlardan birine çevrilir.

Fiili işlediği tarihte onsekiz yaşını doldurmamış veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişilerin bir yıl veya daha az hapis cezaları için de aynı sonuç öngörülür.

Taksirli suçlarda hapis cezası uzun süreli olsa bile, koşullar varsa adli para cezasına çevrilebilir; fakat bilinçli taksir halinde bu hüküm uygulanmaz.

Uygulamada asıl mahkumiyet, çevrilen adli para cezası veya tedbirdir.

Hapis cezasının ertelenmesi

İki yıl veya daha az hapis cezasına mahkum edilen kişinin cezası ertelenebilir.

Fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişiler bakımından üst sınır üç yıldır.

Erteleme için kişinin daha önce kasıtlı suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkum edilmemiş olması ve yargılama sürecindeki pişmanlığı nedeniyle tekrar suç işlemeyeceği konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir.

Erteleme, zararın tamamen giderilmesi koşuluna bağlanabilir.

Cezası ertelenen kişi için bir yıldan az, üç yıldan fazla olmamak üzere denetim süresi belirlenir; bu süre mahkum olunan ceza süresinden az olamaz.

Denetim süresi iyi halli geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır; kasıtlı suç işlenmesi veya yükümlülüklere uymakta ısrar halinde ertelenen cezanın infaz kurumunda çektirilmesine karar verilebilir.

Adli para cezası

Adli para cezası, belirlenen tam gün sayısının bir gün karşılığı miktarla çarpılmasıyla hesaplanır ve devlet hazinesine ödenir.

Gün sayısı beş günden az olamaz; kanunda aksi yoksa yediyüzotuz günden fazla olamaz.

Bir gün karşılığı miktar kişinin ekonomik ve diğer şahsi halleri dikkate alınarak en az yüz, en fazla beşyüz Türk Lirası olarak takdir edilir.

Kararda hem gün sayısı hem de bir gün karşılığı miktar ayrı ayrı gösterilir.

Hakim ödeme için bir yılı aşmayan mehil verebilir veya taksitlendirme yapabilir; taksit süresi iki yılı geçemez ve taksit miktarı dörtten az olamaz.

Güvenlik tedbirleri

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, kasten işlenen suçtan hapis mahkumiyetinin kanuni sonucu olarak kaynakta sayılan kamu görevi, seçme ve seçilme ehliyeti, velayet ve benzeri alanlarda hak kullanımını etkiler.

Eşya müsaderesi, iyi niyetli üçüncü kişilere ait olmamak koşuluyla suçta kullanılan, suça tahsis edilen veya suçtan meydana gelen eşya için uygulanır; bazı hallerde değer müsaderesi veya hakkaniyet nedeniyle müsadereden kaçınma mümkündür.

Kazanç müsaderesi suçla elde edilen, suçun konusunu oluşturan veya suç için sağlanan menfaatleri ve bunların dönüşmüş ekonomik kazançlarını kapsar; mağdura iade edilemeyen menfaatlerde önem kazanır.

Özel tedbirler ve tekerrür

Çocuklara özgü güvenlik tedbirleri ilgili kanuna bırakılmıştır.

Akıl hastaları hakkında koruma ve tedavi amaçlı güvenlik tedbiri düzenlenir; alkol veya uyuşturucu ya da uyarıcı madde bağımlıları için bağımlılığa özgü sağlık kuruluşunda tedavi tedbiri vardır.

Tekerrürde, önceki mahkumiyet hükmü kesinleştikten sonra yeni suç işlenirse tekerrür hükümleri uygulanır; cezanın infaz edilmiş olması gerekmez.

Kaynak belirli süreler geçtikten sonra tekerrürün uygulanmayacağını, kasıtlı suçlarla taksirli suçlar arasında ve sırf askeri suçlarla diğer suçlar arasında tekerrür olmayacağını, çocukken işlenen suçların tekerrüre esas alınmayacağını belirtir.

Cezanın belirlenmesi ve bireyselleştirme

Hakim temel cezayı belirlerken suçun işleniş biçimini, kullanılan araçları, zaman ve yeri, suç konusunun önem ve değerini, zarar veya tehlikenin ağırlığını, kast veya taksire dayalı kusurun ağırlığını, amaç ve saiki dikkate alır.

Unsur olan hususlar ayrıca temel cezada tekrar değerlendirilemez.

Birden fazla nitelikli hal varsa önce artırma sonra indirme yapılır.

Sonuç ceza belirlenirken teşebbüs, iştirak, zincirleme suç ve diğer kaynakta sayılan indirim veya artırım nedenleri sırayla uygulanır.

Takdiri indirimde failin geçmişi, sosyal ilişkileri, pişmanlığını gösteren davranışları ve cezanın geleceği üzerindeki olası etkileri dikkate alınabilir; yalnız mahkemeyi etkilemeye yönelik şekli tutumlar indirim nedeni olmaz.

Mahsup ise hüküm kesinleşmeden önce şahsi hürriyeti sınırlayan sürelerin cezadan indirilmesini sağlar.

Sınır dışı edilme ve tüzel kişiler

Kaynak, hapis cezasına mahkum edilen yabancı bakımından sınır dışı işlemleriyle ilgili değerlendirme yapılması için durumun İçişleri Bakanlığına bildirileceğini düzenler.

Bu bildirim, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezanın infazına veya koşullu salıverilmeye karar verilmesinden ve her halde cezanın infazının tamamlanmasından sonra gündeme gelir.

Tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri ise özel hukuk tüzel kişisinin organ veya temsilcilerinin iştirakiyle, verilen iznin kötüye kullanılması suretiyle ve tüzel kişi yararına işlenen kasıtlı suçlardan mahkumiyet halinde iznin iptalini içerir.

Müsadere hükümleri de yararına işlenen suçlarda özel hukuk tüzel kişileri hakkında uygulanır; fakat tedbirlerin fiile nazaran daha ağır sonuçlar doğurabileceği durumlarda hakim bu tedbirlere hükmetmeyebilir.