Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Meşru Savunma Konu Anlatımı

Temel Tanım

Meşru savunma, ceza hukukunda haksız saldırı karşısında kişinin kendisini veya başkasını korumasına bağlanan cezasızlık sonucudur.

TCK m. 25/1’e göre kişinin kendisine ya da başkasına ait bir hakka yönelmiş haksız bir saldırı bulunmalı; saldırı gerçekleşen, gerçekleşmesi muhakkak olan veya tekrarı muhakkak olan nitelikte olmalı; fail o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde saldırıyı defetmek zorunluluğuyla hareket etmelidir.

Bu şartlar varsa, işlenen fiillerden dolayı faile ceza verilmez.

Kaynak, meşru savunmayı yalnız bedene yönelen saldırılarla sınırlamaz; herhangi bir hakka yönelen haksız saldırıdan söz eder.

Saldırı Şartı

Meşru savunmanın çekirdeği haksız saldırıdır.

Saldırı, failin kendisine ait bir hakka yönelebileceği gibi başkasına ait bir hakka da yönelebilir.

Bu nedenle meşru savunma yalnız kişinin kendi güvenliğini koruması değildir; üçüncü kişinin hakkını korumak için yapılan savunma da kaynakta açıkça kapsanır.

Ancak saldırının haksız olması gerekir.

Haksız saldırı yoksa, meşru savunma zemini kurulamaz.

Kaynak saldırının zaman bakımından üç görünümünü kabul eder.

Saldırı gerçekleşmiş olabilir.

Henüz tamamlanmamış, fakat gerçekleşmesi muhakkak olabilir.

Daha önce başlamış ve tekrarı muhakkak hale gelmiş de olabilir.

Bu düzenleme, savunmanın yalnız dar anlamda saldırı anına sıkıştırılmadığını gösterir.

Fakat “muhakkak” ifadesi önemlidir.

Belirsiz, uzak veya varsayıma dayalı bir tehlike, kaynak metnin aradığı saldırı yoğunluğunu vermez.

Meşru savunma, gerçekleşen ya da gerçekleşmesi veya tekrarı kesin görünen haksız saldırıya karşıdır.

Savunma Şartı

Saldırı şartı tek başına yetmez.

Failin davranışı saldırıyı defetme zorunluluğu içinde olmalıdır.

Kanun, “o anda hal ve koşullara göre” ifadesiyle değerlendirmeyi somut durumun içinde yapmayı emreder.

Savunma davranışı, saldırıya karşı korunma amacıyla ve saldırıyı bertaraf etmeye yönelik olmalıdır.

Saldırı bittikten sonra intikam alma, cezalandırma veya öfkeyi boşaltma amacıyla yapılan davranış meşru savunma kalıbına kolayca sokulamaz; çünkü kaynak savunmayı defetme zorunluluğuna bağlar.

Orantı da savunma şartının merkezindedir.

Fiil, saldırı ile orantılı biçimde işlenmelidir.

Orantı, savunmanın saldırı karşısında sınırsız olmadığını anlatır.

Hukuk düzeni kişiye haksız saldırıya karşı koruma alanı tanır; fakat bu alan saldırının niteliği, o anki koşullar ve savunmanın saldırıyı uzaklaştırma işleviyle sınırlıdır.

Bu nedenle sınavda “haksız saldırı varsa her karşılık meşrudur” sonucu çıkarılmamalıdır.

Haksız saldırı başlangıç şartıdır; defetme zorunluluğu ve orantı, sonucu belirleyen şartlardır.

Başkasına Ait Hak İçin Savunma

TCK m. 25/1’in önemli öğretici yanı, meşru savunmanın başkasına ait haklar için de uygulanabilmesidir.

Öğrenci, meşru savunmayı sadece failin canına veya bedenine yönelen saldırıya karşı tepki olarak ezberlerse hükmü daraltmış olur.

Kaynak “kendisine ve gerek başkasına ait bir hak” diyerek koruma alanını geniş kurar.

Bu hakka yönelen haksız saldırı gerçekleşmiş, gerçekleşmesi ya da tekrarı muhakkak hale gelmişse ve fail saldırıyı orantılı biçimde defetme zorunluluğuyla hareket etmişse ceza verilmez.

Bu genişlik, yine de şartları kaldırmaz.

Başkasını koruma iddiası, saldırının haksız ve güncel nitelikte olması, savunmanın zorunlu ve orantılı kalması gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

Bu nedenle olay çözümünde önce hangi hakkın saldırı altında olduğu, sonra saldırının niteliği ve zaman durumu, ardından savunmanın zorunluluk ve orantı sınırında kalıp kalmadığı sorulmalıdır.

Zorunluluk Haliyle Fark

Meşru savunma, TCK m. 25’in ikinci fıkrasındaki zorunluluk haliyle karıştırılır.

İki kurumda da kişinin kendisine veya başkasına ait haklar korunabilir ve sonuç olarak ceza verilmez.

Fakat meşru savunmada merkezde haksız saldırı vardır.

Zorunluluk halinde ise ağır ve muhakkak tehlike, tehlikeye bilerek neden olmama, başka suretle korunma olanağının bulunmaması ve tehlikenin ağırlığı ile konu ve kullanılan vasıta arasında orantı aranır.

Bu ayrım özellikle sınavlarda belirleyicidir.

Olayda bir kişinin haksız saldırısı anlatılıyorsa meşru savunma düşünülür; kaynak yalnız genel bir ağır tehlike anlatıyorsa zorunluluk hali yönünden ayrıca şartlar aranır.

Sınırın Aşılması

Meşru savunma şartları varken savunmanın sınırı aşılmış olabilir.

TCK m. 27/1, ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılmasını genel olarak düzenler.

Sınır kast olmaksızın aşılmış ve fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa, taksirli suç için kanunda yazılı cezanın altıda birinden üçte birine kadarı indirilerek hükmolunur.

Bu hüküm, meşru savunmanın sınırsız bir izin olmadığını, sınır aşımı halinde sorumluluğun yeniden gündeme gelebileceğini gösterir.

Ancak m. 27/2 meşru savunmaya özel daha farklı bir sonuç getirir.

Meşru savunmada sınırın aşılması mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan ileri gelmişse faile ceza verilmez.

Bu özel hüküm, savunma anının psikolojik baskısını kaynak düzeyinde dikkate alır.

Fakat bu cezasızlık, her sınır aşımı için değildir; sınır aşımı meşru savunmada olmalı ve mazur görülebilecek heyecan, korku veya telaştan kaynaklanmalıdır.

Öğrenme Sırası

Meşru savunmada güvenli çözüm sırası şu şekildedir: önce haksız saldırı var mı, kime ait hangi hakka yönelmiş, saldırı gerçekleşmiş mi, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak mı sorulur.

Sonra failin fiili o anda saldırıyı defetme zorunluluğuyla mı işlediği ve saldırıyla orantılı kalıp kalmadığı değerlendirilir.

Şartlar tamamlanmışsa faile ceza verilmez.

Sınır aşılmışsa m. 27 uygulanır; genel sınır aşımı ile meşru savunmaya özgü heyecan, korku veya telaş hali ayrı tutulur.

Bu yapı, meşru savunmayı ne otomatik saldırıya karşılık verme hakkına indirger ne de kişiyi haksız saldırı karşısında çaresiz bırakır.

Şartların Birlikte Aranması

Meşru savunmada şartlar parçalı değil, birlikte aranır.

Haksız saldırı varsa fakat savunma saldırıyı defetme zorunluluğu içinde değilse, kaynakta aranan yapı tamamlanmaz.

Savunma zorunlu görünse bile saldırıyla orantılı değilse yine sınır sorunu doğar.

Saldırı henüz yoksa, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak değilse, yalnız ihtimalden hareketle meşru savunma kurulamaz.