Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Teşebbüs Konu Anlatımı

Kavramın yeri

Teşebbüs, suç yolunda ilerleyen failin tamamlanmış suçtan değil, tamamlanamayan suç girişiminden sorumlu tutulduğu alandır.

Kaynak hükmün merkezinde üç basamak vardır: fail belirli bir suçu işlemeyi kastetmiş olmalı, bu suça elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamış olmalı ve suç failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamamış olmalıdır.

Bu üç unsur birlikte yoksa teşebbüs sonucuna gidilmez.

Bu nedenle teşebbüs, sadece zihinde kalan kararın veya suç öncesi hazırlığın cezalandırılması değildir; ceza hukuku bakımından önem kazanan eşik, icra hareketlerine doğrudan başlanmasıdır.

Kast ve elverişli hareket

Kaynak metin, teşebbüsü işlemeyi kastettiği bir suç ifadesiyle kurar.

Bu, teşebbüs değerlendirmesinde failin hangi suça yöneldiğinin belirlenmesini zorunlu kılar.

Failin yöneldiği suç belli değilse, teşebbüs indiriminin hangi suç üzerinden yapılacağı da belli olmaz.

İkinci unsur elverişli harekettir.

Elverişlilik, davranışın hedeflenen suçun işlenmesine uygun bir icra davranışı niteliği taşımasını anlatır.

Öğrenme açısından kritik ayrım şudur: suç işleme düşüncesi, araştırma veya genel hazırlık tek başına kaynak hükümdeki doğrudan icraya başlama eşiğini karşılamaz; hareket artık suçun kanuni tanımına yönelen uygulama aşamasına girmiş olmalıdır.

Tamamlanmama nedeninin önemi

Teşebbüste suçun tamamlanmaması failin elinde olmayan nedenlerden kaynaklanır.

Bu ifade, gönüllü vazgeçmeyle sınırı çizer.

Fail dışsal bir engel, beklenmeyen durum veya kendi iradesi dışında gelişen bir nedenle hedeflediği sonucu elde edememişse teşebbüsten sorumluluk gündeme gelir.

Buna karşılık fail kendi kararıyla icra hareketlerinden vazgeçmiş veya neticenin gerçekleşmesini kendi çabasıyla önlemişse artık teşebbüs cezası verilmez; kaynak bu ikinci ihtimali gönüllü vazgeçme başlığı altında düzenler.

Cezalandırma sistemi

Teşebbüs halinde ceza, tamamlanmış suçla aynı şekilde bırakılmaz.

Kaynak hüküm, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını belirleyici ölçüt yapar.

Eğer hedef suç ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiriyorsa, teşebbüs halinde ondört yıldan yirmibir yıla kadar hapis cezası verilir.

Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda aralık on yıldan onsekiz yıla kadardır.

Diğer hallerde ise verilecek cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Bu yapı, teşebbüsün tamamlanmış suça göre daha hafif değerlendirildiğini, fakat yine de tehlike veya zarar derecesine göre ciddi sonuç doğurabileceğini gösterir.

Gönüllü vazgeçme

Gönüllü vazgeçme, failin suç yolundan kendi iradesiyle dönmesidir.

Kaynak iki yolu birlikte düzenler.

Birincisi, fail suçun icra hareketlerinden gönüllü olarak vazgeçer.

İkincisi, icra hareketleri ilerlemiş olsa bile kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önler.

Bu durumda fail teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz.

Fakat bu sonuç, o ana kadar yapılan her davranışın hukuken önemsiz hale geldiği anlamına gelmez.

Tamam olan kısım esasen başka bir suç oluşturuyorsa, fail yalnız o suça ait ceza ile cezalandırılır.

Sınavda karıştırılan noktalar

Birinci tuzak, hazırlık hareketini teşebbüs sanmaktır.

Kaynak hüküm doğrudan doğruya icraya başlamayı aradığı için, suç fikrinin oluşması veya genel hazırlık anlatımı tek başına yeterli değildir.

İkinci tuzak, her tamamlanmama halini gönüllü vazgeçme saymaktır.

Tamamlanmama failin elinde olmayan nedenden doğuyorsa teşebbüs; failin kendi kararı ve çabasıyla doğuyorsa gönüllü vazgeçme düşünülür.

Üçüncü tuzak, gönüllü vazgeçmede hiçbir ceza verilmeyeceğini mutlaklaştırmaktır.

Kaynak açıkça, tamam olan kısmın bağımsız suç oluşturması halinde sadece o suçtan ceza verileceğini söyler.

Cezanın belirlenmesindeki sırası

Kaynak metnin cezanın belirlenmesine ilişkin hükmü, teşebbüs hükümlerinin sonuç ceza oluşturulurken sıralı biçimde uygulanacağını gösterir.

Temel ceza belirlendikten sonra teşebbüs, iştirak, zincirleme suç ve diğer indirim veya artırım nedenleri sırayla dikkate alınır.

Bu nedenle teşebbüs yalnız suçun oluşumuna ilişkin bir etiket değildir; cezanın matematiğinde de yer tutan bir kurumdur.

Öğrenme özeti

Teşebbüste ana formül şudur: kast edilen suç, elverişli hareket, doğrudan icraya başlama ve elde olmayan nedenle tamamlanamama.

Gönüllü vazgeçmede ise fail suç yolundan kendi iradesiyle döner veya neticeyi kendi çabasıyla engeller.

Teşebbüs ceza indirimi doğurur; gönüllü vazgeçme teşebbüsten cezalandırmayı kaldırır.

Ancak tamamlanmış bağımsız suç varsa, sorumluluk o suçla sınırlı olarak devam eder.

Uygulama mantığı

Bir olayda teşebbüs tartışılırken önce failin hedeflediği suç belirlenir.

Ardından hareketin elverişli olup olmadığı ve doğrudan icra aşamasına geçip geçmediği sorulur.

Bu iki soru birlikte değerlendirilmelidir; çünkü elverişli görünen bazı davranışlar hâlâ hazırlık alanında kalabilir.

Kaynak hükmün doğrudan doğruya icraya başlama vurgusu, ceza sorumluluğunu erken niyet aşamasından ayıran güvencedir.

Son aşamada tamamlanmamanın sebebi incelenir.

Engelleme fail dışından geliyorsa teşebbüs; failin kendi iradesi ve çabasıyla geliyorsa gönüllü vazgeçme gündeme gelir.

Zarar veya tehlike ağırlığı

Teşebbüste indirim aralığının belirlenmesi kaynakta meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığına bağlanmıştır.

Bu, her teşebbüs olayının aynı indirimle sonuçlanmayacağını gösterir.

Fail icra hareketlerinde ne kadar ilerlemiş, korunan hukuki değer bakımından ne ölçüde tehlike doğmuş veya zarar ortaya çıkmışsa, ceza hesabı da bu ağırlığa göre kurulur.

Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet cezalarda oran değil özel süre aralıkları kullanılır; diğer suçlarda ise cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadarı indirilir.

Bu nedenle önce temel suçun yaptırımı, sonra teşebbüsün indirim biçimi belirlenmelidir.

Gönüllü vazgeçmede sonuç ilişkisi

Gönüllü vazgeçmede failin yalnız pişman olduğunu söylemesi yeterli bir sonuç doğurmaz; kaynak iki somut davranış tipi arar.

Fail ya icra hareketlerinden vazgeçer ya da kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önler.

Özellikle neticeli suçlarda bu ikinci ihtimal önemlidir: icra başlamış olabilir, fakat fail neticeyi kendi davranışıyla engellerse teşebbüsten cezalandırılmaz.

Buna rağmen tamamlanmış kısım ayrı suç oluşturuyorsa sorumluluk o suç üzerinden sürer.

Böylece kaynak hem vazgeçmeyi teşvik eder hem de gerçekleşmiş bağımsız haksızlığı cezasız bırakmaz.

Örnek okuma yöntemi

Bir olay sorusunda failin aracı hazırladığı, yere gittiği veya plan yaptığı anlatılıyorsa hemen teşebbüs sonucuna gidilmez.

Kaynakta aranan eşik, elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamadır.