Hâkim-Savcı Ceza Hukuku (Genel Hükümler) Kanunun Yer Bakımından Uygulanması Konu Anlatımı

Yer bakımından uygulamanın amacı

Ceza kanununun yer bakımından uygulanması, Türk ceza hukukunun hangi coğrafi veya kişisel bağlantı nedeniyle devreye gireceğini gösterir.

TCK m. 8-19 bu alanı basamaklı biçimde düzenler.

İlk basamak ülkede işlenen suçlardır; sonraki basamaklarda yabancı ülkede işlenen fakat Türkiye, Türk vatandaşı, yabancı fail veya belirli suç gruplarıyla bağlantılı fiiller ele alınır.

Bu başlıkta dikkat edilmesi gereken nokta, her maddenin aynı şartlarla çalışmamasıdır.

Bazı hallerde yeniden yargılama doğrudan kabul edilirken, bazı hallerde Türkiye’de bulunma, şikayet, Adalet Bakanının istemi veya yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması aranır.

Türkiye’de işlenen suçlar

TCK m. 8’in ana kuralı şudur: Türkiye’de işlenen suçlar hakkında Türk kanunları uygulanır.

Kanun, suçun Türkiye’de işlenmiş sayılmasını yalnız fiilin bütünüyle Türkiye’de gerçekleştirilmesine bağlamaz.

Fiilin kısmen veya tamamen Türkiye’de işlenmesi ya da neticenin Türkiye’de gerçekleşmesi yeterlidir.

Bu nedenle yer bakımından uygulamada fiil ve netice ayrı ayrı değerlendirilir.

Hareketin bir kısmı Türkiye’deyse veya hareket dışarıda olsa bile netice Türkiye’de doğmuşsa Türk kanunlarının uygulanması gündeme gelir.

Maddenin ikinci fıkrası, bazı yer ve araç bağlantılarını ayrıca sayar.

Türk kara ve hava sahaları ile Türk karasuları bu kapsamda kabul edilir.

Açık denizde ve bunun üzerindeki hava sahasında Türk deniz ve hava araçlarında veya bu araçlarla işlenen suçlar da Türkiye’de işlenmiş sayılır.

Türk deniz ve hava savaş araçları bakımından da benzer kabul vardır.

Ayrıca Türkiye’nin kıta sahanlığında veya münhasır ekonomik bölgesinde tesis edilmiş sabit platformlarda ya da bunlara karşı işlenen suçlar Türkiye’de işlenmiş sayılır.

Sınav açısından bu sayım, ülke toprağıyla sınırlı düşünmeme uyarısıdır.

Yabancı ülkede hüküm verilmesi ve görev suçları

TCK m. 9’a göre Türkiye’de işlediği suçtan dolayı yabancı ülkede hakkında hüküm verilmiş olan kişi Türkiye’de yeniden yargılanır.

Bu hüküm, m. 8’deki ülkesellik kuralını güçlendirir.

Suç Türkiye’de işlenmişse, yabancı ülkedeki hüküm Türk yargılamasını ortadan kaldıran genel bir engel olarak düzenlenmemiştir.

TCK m. 10, yabancı ülkede Türkiye adına memuriyet veya görev üstlenmiş kişinin bu görev nedeniyle suç işlemesi halini düzenler.

Bu kişi hakkında yabancı ülkede mahkumiyet hükmü verilmiş olsa bile Türkiye’de yeniden yargılama yapılır.

Burada bağlantı, suçun işlendiği yerden çok Türkiye namına yürütülen görevdir.

Vatandaş tarafından yurt dışında işlenen suç

TCK m. 11, Türk vatandaşının yurt dışında işlediği bazı suçlarda Türk kanunlarının uygulanmasını düzenler.

Madde, 13. maddede yazılı suçlar dışında kalan alan için kurulmuştur.

Bir Türk vatandaşı, Türk kanunlarına göre aşağı sınırı bir yıldan az olmayan hapis cezasını gerektiren suçu yabancı ülkede işler ve Türkiye’de bulunursa, yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması ve Türkiye’de kovuşturulabilirliğin bulunması koşuluyla Türk kanunlarına göre cezalandırılır.

Eğer suçun aşağı sınırı bir yıldan az hapis cezasını gerektiriyorsa yargılama yapılması zarar görenin veya yabancı hükümetin şikayetine bağlıdır.

Bu halde şikayet hakkı, vatandaşın Türkiye'ye giriş gününden başlayarak altı aylık süre içinde kullanılmalıdır.

Bu ayrım sınavda önemlidir: ceza alt sınırı bir yıl eşiğini etkiler; daha düşük alt sınırlı suçlarda şikayet ve süre koşulu devreye girer.

Yabancı tarafından yurt dışında işlenen suç

TCK m. 12, yabancı fail bakımından farklı ihtimaller getirir.

Yabancı, 13. maddede yazılı suçlar dışında, Türk kanunlarına göre aşağı sınırı en az bir yıl hapis cezasını gerektiren suçu yabancı ülkede Türkiye’nin zararına işler ve Türkiye’de bulunursa, Türk kanunlarına göre cezalandırılır.

Bu yargılama Adalet Bakanının istemine bağlıdır.

Suç bir Türk vatandaşının veya Türk kanunlarına göre kurulmuş özel hukuk tüzel kişisinin zararına işlenmişse, failin Türkiye’de bulunması ve yabancı ülkede hüküm verilmemiş olması gerekir; yargılama suçtan zarar görenin şikayeti üzerine yapılır.

Mağdur yabancı olduğunda ise daha ağır koşullar aranır: suçun Türk kanunlarına göre aşağı sınırı üç yıldan az olmayan hapis cezasını gerektirmesi ve geri verme anlaşmasının bulunmaması ya da geri verme isteminin kabul edilmemiş olması gerekir; yargılama Adalet Bakanının istemine bağlıdır.

Aynı maddenin devamında, Türkiye’nin zararına işlenen suç kapsamındaki bazı yabancı mahkeme sonuçlarından sonra Adalet Bakanının istemi üzerine Türkiye’de yeniden yargılama yapılabileceği belirtilir.

Ayrıca rüşvet ve nüfuz ticareti bakımından birinci fıkra kapsamındaki hallerde Adalet Bakanı isteminin aranmadığı düzenlenmiştir.

Diğer suçlar ve evrensel bağlantı

TCK m. 13, bazı suçlar yabancı ülkede vatandaş veya yabancı tarafından işlense bile Türk kanunlarının uygulanacağını belirtir.

Metinde devletin güvenliğine ve belli kamu düzeni alanlarına ilişkin bölümler yanında işkence, çevrenin kasten kirletilmesi, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, uyuşturucu kullanılmasını kolaylaştırma, parada sahtecilik, mühürde sahtecilik, fuhuş ve ulaşım araçlarına yönelik bazı suçlar sayılmıştır.

Bu maddede de tüm sonuçlar aynı değildir; bazı suçlar bakımından Türkiye’de yargılama Adalet Bakanının talebine bağlıdır, bazı hallerde yabancı ülkede mahkumiyet veya beraat olsa bile Adalet Bakanının talebiyle Türkiye’de yargılama yapılır.

Tamamlayıcı hükümler

TCK m. 14, m. 11 ve 12 kapsamındaki hallerde kanun maddesinde hapis cezası ile adli para cezası seçimlik sayılmışsa soruşturma veya kovuşturma açılmayacağını düzenler.

TCK m. 15, ceza miktarının soruşturma koşulu oluşturduğu hallerde cezanın soruşturma evresinde ileri sürülen kanuni ağırlaştırıcı nedenlerin aşağı sınırı ve kanuni hafifletici nedenlerin yukarı sınırı dikkate alınarak hesaplanacağını belirtir.

TCK m. 16’ya göre, suç nerede işlenmiş olursa olsun yabancı ülkede aynı suçtan gözaltında, gözlem altında, tutuklulukta veya hükümlülükte geçen süre Türkiye’de verilecek cezadan mahsup edilir.

TCK m. 17, yabancı mahkeme hükmünün Türk hukuk düzenine aykırı düşmeyen ve Türk kanunlarına göre haktan yoksunluk gerektiren sonuçları için Cumhuriyet savcısının istemi üzerine karar verilebileceğini söyler.

TCK m. 18 mülga olarak yer alır.

TCK m. 19 ise Türkiye’nin egemenlik alanı dışında işlenen suçlar dolayısıyla Türkiye’de yargılama yapılırken, Türk kanununa göre verilecek cezanın suçun işlendiği ülke kanunundaki üst sınırı aşamayacağını belirtir.

Ancak suç Türkiye’nin güvenliğine karşı veya zararına, Türk vatandaşına karşı ya da Türk özel hukuk tüzel kişisi zararına işlenmişse bu üst sınır uygulanmaz.