HMGS Değerleme Konu Anlatımı

Değerleme, vergi hukukunda matrahın güvenilir biçimde kurulmasını sağlayan temel tekniktir.

Vergi, çoğu zaman bir iktisadi kıymetin değeri üzerinden hesaplandığı için, hangi değerin esas alınacağı yalnız muhasebe tekniği değil, doğrudan hukuki sonuç doğuran bir meseledir.

Vergi Usul Kanunu değerlemeyi, vergi matrahlarının hesaplanmasıyla ilgili iktisadi kıymetlerin takdir ve tespiti olarak tanımlar.

Bu tanımda iki unsur vardır: Önce hangi kıymetin vergi hesabına dahil olduğu belirlenir, sonra bu kıymetin kanunun kabul ettiği ölçüyle değeri tespit edilir.

Değerleme yapılmadan doğru matrah, doğru amortisman, doğru kazanç veya doğru servet unsuru belirlenemez.

Bu yüzden değerleme konusu, sınavda rakamsal muhasebe bilgisi gibi değil, hangi kıymete hangi ölçünün uygulanacağını gösteren bir usul hukuku konusu olarak okunmalıdır.

Değerleme gününe ilişkin kural, değer tespitinin zamana bağlı olduğunu anlatır.

Kanuna göre iktisadi kıymetlerin, vergi kanunlarında gösterilen gün ve zamanlarda taşıdıkları değer esas alınır.

Başka bir anlatımla, bugünkü değerle geçmiş dönem matrahı veya dönem sonundaki değerle dönem başındaki kıymet birbirine karıştırılamaz.

Değerlemede temel yöntem, her iktisadi kıymeti tek başına ele almaktır.

Ancak uygulamanın gereği olarak teamülen aynı cinsten sayılan malların ve düşük kıymetli dağınık eşyaların topluca değerlenmesine izin verilir.

Bu istisna, tek tek değerleme kuralını ortadan kaldırmaz; yalnız ekonomik hayatın olağan akışında ayrı ayrı izlenmesi anlamlı olmayan veya aşırı külfet doğuran kıymetler için kolaylık sağlar.

Sınav sorularında “toplu değerleme serbesttir” ifadesi mutlak verilirse dikkatli olunmalıdır; serbestlik, kanunun belirttiği sınırlı haller içindir.

Değerleme ölçülerinin başında maliyet bedeli gelir.

Maliyet bedeli, iktisadi kıymetin edinilmesi veya değerinin artırılması için yapılan ödemelerle bunlara bağlı bütün giderlerin toplamıdır.

Kanun, doğrudan ilgili gümrük vergileri, komisyonlar, yükleme, boşaltma, nakliye, montaj, resim ve harçlar, noter, tapu, değer tespiti, danışmanlık, ilan ve benzeri giderlerin maliyete dahil edilebileceğini ayrıntılandırır.

Finansmanla ilgili faiz ve kur farklarında emtia için stoklara girişe kadar, diğer iktisadi kıymetler için envantere alındığı hesap dönemi sonuna kadar olan kısım maliyet içinde değerlendirilir; sonraki kısımlar bakımından kanun mükellefe maliyete ekleme veya genel gider yazma yönünde seçim alanı tanıyabilir.

Gayrimenkulde mevcut binanın yıkılması ve arsanın tesviyesi gibi edinimle bağlantılı giderler de maliyet mantığı içindedir.

Maliyet bedeli, özellikle gayrimenkuller, tesisat, makineler, gemiler, taşıtlar, gayrimaddi haklar, demirbaşlar ve emtia gibi işletme kıymetlerinde merkezi rol oynar.

Borsa rayici, organize piyasalarda işlem gören kıymetler için dışsal piyasa ölçüsüdür.

Menkul kıymetler, kambiyo, ticaret ve kıymetli maden borsalarına kayıtlı iktisadi kıymetlerin değerlemeden önceki son işlem günündeki ortalama değerleri esas alınır.

Fiyatlarda olağan dalgalanmayı aşan belirgin kararsızlık varsa, son işlem günü yerine değerlemeden önceki otuz gün içindeki ortalama rayicin esas alınması Bakanlıkça sağlanabilir.

Kıymetli madenlerde borsa rayici özel önem taşır; altın, gümüş, platin ve paladyum gibi madenler borsa rayiciyle değerlenir, rayiç yoksa veya muvazaalı oluştuğu anlaşılırsa maliyet bedeline dönülür.

Yabancı paralar da borsa rayiciyle değerlenir; rayiç yoksa uygulanacak kur idarece belirlenir.

Bu ölçüde öğrenme tuzağı, borsa rayicini her piyasa fiyatı sanmaktır.

Kanunun aradığı, ilgili borsadaki kayıtlı işlemlerden oluşan rayiçtir.

Tasarruf değeri, mukayyet değer ve itibari değer birbirine yakın görünen fakat farklı sorulara cevap veren ölçülerdir.

Tasarruf değeri, iktisadi kıymetin değerleme gününde sahibi için ifade ettiği gerçek değerdir.

Mukayyet değer, kıymetin muhasebe kayıtlarında görünen hesap değeridir.

İtibari değer ise senetler, paylar ve tahviller üzerinde yazılı nominal değeri anlatır.

Kasa mevcudu itibari değerle değerlenir; alacak ve borçlar kural olarak mukayyet değerleriyle dikkate alınır.

Vadesi gelmemiş senede bağlı alacak ve borçlar değerleme günü değerine indirgenebilir; fakat alacak senetlerini bu şekilde işleme tabi tutan mükellefin borç senetleri için de aynı yöntemi uygulaması gerekir.

Aktif ve pasif geçici hesap kıymetlerinde gelecek döneme ait giderler, tahsil edilmemiş hasılatlar, peşin tahsil edilmiş gelirler ve henüz ödenmemiş giderler mukayyet değer üzerinden aktifleştirme veya pasifleştirme yoluyla değerlenir.

Burada temel nokta, kayıt değerinin bazen ekonomik piyasa değerinden farklı olsa bile kanuni ölçü olarak kabul edilmesidir.

Rayiç bedel, vergi değeri, emsal bedeli ve alış bedeli daha özel işlevler üstlenir.

Rayiç bedel, değerleme günündeki normal alım satım değeridir.

Vergi değeri, bina ve arazi bakımından Emlak Vergisi Kanununa göre tespit edilen değeri ifade eder.

Emsal bedeli, gerçek bedeli bulunmayan, bilinmeyen veya doğru belirlenemeyen malın değerleme gününde satılsa benzerlerine göre sahip olacağı değerdir.

Emsal bedeli belirlenirken sıra önemlidir: Önce aynı cins ve nevideki satışlardan ortalama fiyat esası aranır; bu uygulanamıyorsa maliyet bedeline toptan satışta yüzde beş, perakende satışta yüzde on eklenerek maliyet esası kullanılır; bunlar da mümkün değilse takdir komisyonu devreye girer.

Mükellefin bizzat hesapladığı emsal bedel kayıt ve cetvellerle ispatlanabilir biçimde saklanmalıdır.

Alış bedeli ise bir kıymetin yalnız satın alma bedelidir; edinimle ilgili diğer giderler bu ölçünün içine girmez.

Bu nedenle alış bedeli ile maliyet bedeli aynı şey değildir.

İktisadi işletmeye dahil kıymetlerin değerlenmesinde ölçüler somut kıymetin türüne bağlanır.

Gayrimenkuller ve gayrimenkul gibi değerlenen tesisat, makineler, gemiler, taşıtlar ve gayrimaddi haklar maliyet bedeliyle değerlenir.

Normal bakım, onarım ve temizlik giderleri dışında, kıymeti genişleten veya kalıcı biçimde artıran harcamalar maliyete eklenir.

Demirbaş eşya maliyet bedeliyle; emtia da kural olarak maliyet bedeliyle değerlenir.

Emtianın satış bedeli maliyetine göre en az yüzde on düşmüşse, belirli sınırlamalarla emsal bedeli uygulanabilir.

İmal edilen emtianın maliyeti ham madde, işçilik, genel imal giderlerinden düşen pay, isteğe bağlı genel idare gider payı ve zorunlu ambalaj giderlerini içerebilir.

Yangın, deprem, su basması, bozulma, kırılma, paslanma gibi nedenlerle değeri önemli ölçüde düşen mallar emsal bedeliyle değerlenir.

Bu düzenlemeler, değerlemenin ezber ölçü listesinden ibaret olmadığını, kıymetin işletmedeki ekonomik fonksiyonuna göre farklılaştığını gösterir.

Kanun, yazılı olmayan veya kendi ölçüsüyle değerlenemeyen kıymetler için tamamlayıcı bir kural da getirir.