HMGS Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Konu Anlatımı

Hukuk-ahlak ilişkisi tek bir görüşle çözülemez. Doğal hukuk yaklaşımları hukuk ile ahlaki doğruluk arasında gerekli bir bağ kurarken hukuki pozitivizm, bir normun hukuk olarak geçerliliği ile ahlaken haklılığını kavramsal olarak ayırır; her düşünür aynı alt sınıfa kolayca yerleştirilemez. Antigone yazılı buyruk ile daha üstün adalet iddiasını, Hart-Fuller tartışması hukukilik ile ahlak bağını, Nürnberg geriye yürümezlik ile ağır adaletsizlik gerilimini gösterir. Şeklî adalet kuralların tutarlı ve tarafsız uygulanmasını, maddi adalet içeriklerinin haklılığını sorgular. Sınır davalar, hukukun ahlaki gerekçe kullanabildiğini gösterir; bütün hukuk kararlarının ahlak teorisine indirgenebileceğini kanıtlamaz.

Doğal hukuk gelenekleri, hukuk ile ahlak veya pratik akıl arasında yalnız rastlantısal olmayan bir bağ kurar; hukukî pozitivizm ise bir normun hukuk olarak geçerliliğini öncelikle toplumsal kaynak ve tanınma ölçütleriyle açıklar. Hobbes'un egemen buyruğu ve düzen vurgusu onu klasik doğal hukuk ile basitçe aynı kümeye yerleştirmeye elvermez. Pozitivizmin ayrılabilirlik tezi, hukukun ahlaken iyi olması gerektiğini reddeder; hukuk sisteminin ahlaki ölçütü kendi tanıma kuralına dahil edemeyeceği anlamına gelmez. Kapsayıcı pozitivizm bunu mümkün, dışlayıcı pozitivizm hukukî geçerliliği kaynak-temelli sayar. Dworkin ise ilkelerin ve yorumun yalnız sosyal olgu modeliyle açıklanamayacağını savunur. Tartışma iki homojen ve tamamen zıt kamp değil, geçerlilik, otorite ve yorum sorularına verilen farklı yanıtlardır.

Hukuk sosyolojisi, hukuku toplumsal olgularla ilişkisi içinde inceleyen ve birbirinden farklı paradigmalara dayanan çeşitli ekolleri barındıran bir alandır: toplumun olağan halini dayanışma ve uzlaşı olarak gören konsensüsçü-işlevselci bakış açısı, farklı sınıflar arasındaki olağan durumu çatışma olarak okuyan Marksist bakış açısı ve bireylerin kendi eylemlerine yükledikleri öznel anlamları esas alan yorumsamacı bakış açısı, bu alandaki temel paradigma farklılıklarını oluşturur. Emile Durkheim, hukuku toplumsal dayanışmanın bir göstergesi sayar ve mekanik dayanışmaya karşılık gelen baskıcı (cezalandırıcı) hukuk ile organik dayanışmaya karşılık gelen onarıcı hukuk ayrımını geliştirir. Karl Marx, hukuku üretim ilişkilerinin ve sınıf mücadelesinin üzerinde yükseldiği bir üstyapı unsuru olarak görür. Max Weber ise hukukun tarihsel olarak nasıl "rasyonelleştiğini", yani genel ve öngörülebilir kurallara dayanır hale geldiğini inceler. Kültürel farklılıkların ceza hukukunu nasıl sınadığı ise, Saim Üye'nin aktardığı "kültürel savunma" tartışmasında ve ABD'de yargılanan Japon kökenli Fumiko Kimura'nın çocuklarıyla birlikte intihar girişimi davasında somutlaşır; bu dava, bir toplumun egemen hukuk normlarıyla azınlık bir kültürün normlarının çatıştığı durumlarda mahkemelerin nasıl bir tutum takınacağı sorusunu gündeme getirir.

Hukuk kurallarının kaynağı ve bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı, hukuk başlangıcı ve hukuk felsefesi ders notlarının ortak ilgi alanıdır. Hukuk normları, işlevlerine göre çeşitli türlere ayrılır: kendilerine mutlaka uyulması gereken emredici kurallar, muhatabını belirli bir davranışı seçmekte serbest bırakan yetki verici kurallar, bir hukuki kavramın anlamını belirten tanımlayıcı kurallar, taraflarca düzenlenmemiş bir boşluğu dolduran tamamlayıcı kurallar, taraflarca kararlaştırılmış ama anlamı belirsiz bir hususu açıklığa kavuşturan yorumlayıcı kurallar ve yürürlükteki bir kuralı kaldıran ilga edici kurallar. Normlar hiyerarşisinde Anayasa bağlayıcı üst normdur; kanun, usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşma, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliklerin konumu Anayasa'daki özel çatışma kurallarıyla birlikte okunur. Tüzük güncel norm koyma araçları arasında değildir. Çatışmada üst norm önceliği; aynı düzey ve kapsam içindeki normlarda ise sonraki ve özel norm ilkeleri değerlendirilir. Gülriz Özkök'ün aktardığı hukuki belirsizlik tartışması ise, hukuk kurallarının yargı kararlarını ne ölçüde belirlediği sorusuna eğilir; Hart'ın standart davalar ile gölgeli alandaki problemler ayrımı ve Ronald Dworkin'in hukuki yorumlamayı zincirleme bir romana benzeten görüşü, bu tartışmanın iki temel ekseni olarak öne çıkar.

Hukuk felsefesi ve sosyolojisi ders notlarında işlenen düşünürler arasında en ayrıntılı biçimde ele alınanı, hukukun kendine özgü bir iç ahlaka sahip olduğunu savunan Amerikalı hukuk felsefecisi Lon L. Fuller'dır; Fuller'ın kurmaca kral Rex örneği üzerinden geliştirdiği sekiz hukukilik ilkesi -genellik, yayınlanma, geçmişe yürümezlik, açıklık, çelişmezlik, imkânsızı istememe, süreklilik ve yetkili eylemle kural uyumu- bir yasa koyucunun davranışa gerçekten rehberlik edebilecek bir hukuk oluşturabilmesinin asgari koşullarını oluşturur. Herbert Hart, hukukun toplumdaki yetkililerce kabul edilen bir tanıma kuralına dayandığını savunarak hukuki pozitivizmin en etkili çağdaş temsilcisi olur; Ronald Dworkin ise hukukun yalnızca kurallardan değil ilkelerden de oluştuğunu ileri sürerek Hart'a karşı çıkar ve hukuki yorumlamayı ortak yazarlıkla ilerleyen bir romana benzetir. Hukuk sosyolojisi tarafında Emile Durkheim, Karl Marx ve Max Weber, hukuku sırasıyla toplumsal dayanışmanın göstergesi, sınıf ilişkilerinin üstyapısı ve rasyonelleşme sürecinin bir görünümü olarak ele alır. John Rawls'un adalet teorisi de, hem hukuk devletinin şekli adaletle ilişkisi hem de yaşam hakkının sınır durumlarda nasıl tartılacağı bakımından ders notlarında sıkça başvurulan bir kaynaktır.