HMGS Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Konu Anlatımı

Hukuk ile ahlak arasındaki ilişki, hukuk felsefesinin en eski tartışmalarından birini oluşturur ve bu tartışma Sofokles'in Antigone'sinde çarpıcı biçimde sahnelenir: Kreon'un buyruğuna karşı gelen Antigone, insan yapımı yasanın üstünde, tanrıların hiçbir zaman yazıya geçirilmemiş, başlangıçsız ve sonrasız bir yasasına dayanır ve bu karşılaşma, bir kuralı hukuk kuralı yapan şeyin adillik mi yoksa yetkili bir organca konulmuş olması mı olduğu sorusunu gündeme getirir. Nürnberg yargılamaları da hukukun ahlakiliğe ne ölçüde bağlı olduğunu tartışmaya açan bir örnek olarak okunur: hukuk tarafından yönetilen bir toplumun adil sayılabilmesi, hukukiliğin genellik, açıklık, yayınlanma, geçmişe yürümezlik ve tutarlılık gibi niteliklerinin gerçekten yerine getirilmesine bağlıdır. Türk Anayasa Mahkemesi'nin 1975 tarihli bir kararı ise, ahlaka aykırı sayılan her davranışın ceza hukuku alanına giremeyeceğini, kumar örneğinde olduğu gibi gösterir. Gülriz Uygur'un aktardığı üzere John Rawls'un şekli adalet ile maddi adalet ayrımı, hukuk devletinin hangi adalet anlayışıyla ilişkilendirilebileceğini açıklığa kavuşturur. İngiltere'de yaşanan Jodie-Mary yapışık ikizler davası ise, iki yaşam hakkının çatıştığı sınır bir durumda hukukun ahlaki teorilerden bağımsız karar veremediğini somut biçimde gösterir.

Hukuk felsefesi geleneğinde tabii hukuk ile hukuki pozitivizm, hukuk ile ahlak arasındaki ilişkiyi taban tabana zıt biçimde ele alan iki büyük akımdır: Aristoteles, Platon, Hobbes, Locke, Finnis ve Fuller gibi tabii hukukçular hukuku ahlakilikle ilişkilendirirken, Austin ve Hart gibi hukuki pozitivistler hukuku ahlakilikten ayrı bir olgu olarak ele alır. Gülriz Uygur'un aktardığı üzere, hukuki pozitivizmin temelinde iki tez yer alır: hukukun toplumdaki sosyal olgulara -kanunlara, yargı kararlarına, geleneklere- dayandığını söyleyen sosyal kaynaklar tezi ve hukuk ile ahlak arasında zorunlu bir kavramsal bağ bulunmadığını savunan ayrılabilirlik tezi. Austin'e göre hukuk, egemenin yaptırım tehdidiyle desteklenen emridir; Hart ise bu görüşü eleştirerek hukukun birincil (yükümlülük getiren) ve ikincil (yetki veren) kurallardan, özellikle de hangi normların hukuk sayılacağını belirleyen tanıma kuralından oluştuğunu savunur. Ronald Dworkin, tanıma kuralının ahlaki ilkelere yer verdiği ölçüde artık sosyal bir kural olamayacağını ileri sürerek pozitivizme itiraz eder; Hart ve Jules Coleman gibi esnek pozitivistler ise, tanıma kuralının içeriğinde ahlaki ölçütlere yer verilmesinin pozitivist temellere aykırı düşmediğini savunarak bu itiraza cevap verir.

Hukuk sosyolojisi, hukuku toplumsal olgularla ilişkisi içinde inceleyen ve birbirinden farklı paradigmalara dayanan çeşitli ekolleri barındıran bir alandır: toplumun olağan halini dayanışma ve uzlaşı olarak gören konsensüsçü-işlevselci bakış açısı, farklı sınıflar arasındaki olağan durumu çatışma olarak okuyan Marksist bakış açısı ve bireylerin kendi eylemlerine yükledikleri öznel anlamları esas alan yorumsamacı bakış açısı, bu alandaki temel paradigma farklılıklarını oluşturur. Emile Durkheim, hukuku toplumsal dayanışmanın bir göstergesi sayar ve mekanik dayanışmaya karşılık gelen baskıcı (cezalandırıcı) hukuk ile organik dayanışmaya karşılık gelen onarıcı hukuk ayrımını geliştirir. Karl Marx, hukuku üretim ilişkilerinin ve sınıf mücadelesinin üzerinde yükseldiği bir üstyapı unsuru olarak görür. Max Weber ise hukukun tarihsel olarak nasıl "rasyonelleştiğini", yani genel ve öngörülebilir kurallara dayanır hale geldiğini inceler. Kültürel farklılıkların ceza hukukunu nasıl sınadığı ise, Saim Üye'nin aktardığı "kültürel savunma" tartışmasında ve ABD'de yargılanan Japon kökenli Fumiko Kimura'nın çocuklarıyla birlikte intihar girişimi davasında somutlaşır; bu dava, bir toplumun egemen hukuk normlarıyla azınlık bir kültürün normlarının çatıştığı durumlarda mahkemelerin nasıl bir tutum takınacağı sorusunu gündeme getirir.

Hukuk kurallarının kaynağı ve bu kuralların somut olaylara nasıl uygulanacağı, hukuk başlangıcı ve hukuk felsefesi ders notlarının ortak ilgi alanıdır. Hukuk normları, işlevlerine göre çeşitli türlere ayrılır: kendilerine mutlaka uyulması gereken emredici kurallar, muhatabını belirli bir davranışı seçmekte serbest bırakan yetki verici kurallar, bir hukuki kavramın anlamını belirten tanımlayıcı kurallar, taraflarca düzenlenmemiş bir boşluğu dolduran tamamlayıcı kurallar, taraflarca kararlaştırılmış ama anlamı belirsiz bir hususu açıklığa kavuşturan yorumlayıcı kurallar ve yürürlükteki bir kuralı kaldıran ilga edici kurallar. Hans Kelsen'in normlar hiyerarşisi anlayışına göre Türk hukuk sisteminde anayasa en üstte, onu kanun, tüzük ve yönetmelik izler; çatışan normlar arasında üst kanun, sonraki kanun ve özel kanun ilkeleri uygulanır. Gülriz Özkök'ün aktardığı hukuki belirsizlik tartışması ise, hukuk kurallarının yargı kararlarını ne ölçüde belirlediği sorusuna eğilir; Hart'ın standart davalar ile gölgeli alandaki problemler ayrımı ve Ronald Dworkin'in hukuki yorumlamayı zincirleme bir romana benzeten görüşü, bu tartışmanın iki temel ekseni olarak öne çıkar.

Hukuk felsefesi ve sosyolojisi ders notlarında işlenen düşünürler arasında en ayrıntılı biçimde ele alınanı, hukukun kendine özgü bir iç ahlaka sahip olduğunu savunan Amerikalı hukuk felsefecisi Lon L. Fuller'dır; Fuller'ın kurmaca kral Rex örneği üzerinden geliştirdiği sekiz hukukilik ilkesi -genellik, yayınlanma, geçmişe yürümezlik, açıklık, çelişmezlik, imkânsızı istememe, süreklilik ve yetkili eylemle kural uyumu- bir yasa koyucunun davranışa gerçekten rehberlik edebilecek bir hukuk oluşturabilmesinin asgari koşullarını oluşturur. Herbert Hart, hukukun toplumdaki yetkililerce kabul edilen bir tanıma kuralına dayandığını savunarak hukuki pozitivizmin en etkili çağdaş temsilcisi olur; Ronald Dworkin ise hukukun yalnızca kurallardan değil ilkelerden de oluştuğunu ileri sürerek Hart'a karşı çıkar ve hukuki yorumlamayı ortak yazarlıkla ilerleyen bir romana benzetir. Hukuk sosyolojisi tarafında Emile Durkheim, Karl Marx ve Max Weber, hukuku sırasıyla toplumsal dayanışmanın göstergesi, sınıf ilişkilerinin üstyapısı ve rasyonelleşme sürecinin bir görünümü olarak ele alır. John Rawls'un adalet teorisi de, hem hukuk devletinin şekli adaletle ilişkisi hem de yaşam hakkının sınır durumlarda nasıl tartılacağı bakımından ders notlarında sıkça başvurulan bir kaynaktır.