HMGS Genel Kamu Hukuku Konu Anlatımı

Devlet teorisi, siyasal iktidarın hangi topluluk ve ülke üzerinde, hangi hukuki meşruiyetle örgütlendiğini inceler. Yerel HMGS ve milletlerarası hukuk kaynaklarında devlet, belirli insan topluluğu, belirli ülke ve egemen kamu otoritesi unsurlarıyla açıklanır. Anayasa'nın başlangıcı ve genel esasları da Türkiye bakımından egemenliğin millete ait olduğunu, bu egemenliğin Anayasa'nın koyduğu hukuk düzeni dışında kullanılamayacağını gösterir. Egemenlik, sınırsız keyfilik değil, hukukla örgütlenmiş üstün kamusal yetkidir. Ülke unsuru egemenliğin mekansal alanını; insan topluluğu kişisel unsurunu; kamu otoritesi ise bağlayıcı karar alma ve uygulama gücünü ifade eder. Devlet teorisinde kaynak sorusu, bu üstün yetkinin neden meşru sayıldığını anlamaya yönelir.

İktidar, bir toplumsal ilişkide direnç bulunsa bile iradeyi yürütebilme imkânıdır; meşruiyet ise yönetilenlerin bu buyurma gücünü haklı ve uyulmaya değer saymasını açıklar. Salt fiilî üstünlük de facto iktidar olabilir; meşru kabul edilen iktidar otorite niteliği kazanır. Weber, meşruiyet inancının dayanaklarını karizmatik, geleneksel ve rasyonel-hukuksal otorite ideal tipleriyle çözümler. Gerçek düzenler bu tipleri birlikte taşıyabilir. Hukukilik ile meşruiyet ilişkili fakat aynı değildir: hukukilik yetkinin geçerli kurala uygun kullanılmasını, meşruiyet ise bu düzenin haklılığına ilişkin daha geniş kabulü anlatır. Türkiye'nin anayasal düzeninde millet egemenliği, demokratik hukuk devleti, temel haklar, kuvvetler ayrılığı ve Anayasa'nın bağlayıcılığı siyasal iktidarın hem kaynağını hem sınırını oluşturur.

Temel hakların felsefi temeli, insanın yalnız devletin tanıdığı ölçüde değer kazanan bir nesne değil, kişiliği ve onuru nedeniyle korunması gereken bir özne olduğu düşüncesine dayanır. Hukuk başlangıcı notları, pozitif hukukun düzenlediği hukuki haklarla, pozitif hukuk tarafından henüz düzenlenmemiş olsa bile var olan etik haklar arasında ayrım yapar ve insan haklarını bu ikinci alanla ilişkilendirir. Anayasa da herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğunu kabul eder. Tarihsel olarak bu yaklaşım, iktidarın sınırlanması, eşitlik, hukuk devleti ve anayasal güvence fikriyle birleşir. Temel haklar bu nedenle hem ahlaki bir iddia hem de pozitif hukukta korunan bir statüdür.

Anayasacılık hareketleri, siyasal iktidarın önceden belirlenmiş üstün hukuk kurallarıyla sınırlandırılması düşüncesini ifade eder. Hukuk başlangıcı notlarında anayasa, devletin şeklini, kişilerin hak ve ödevlerini, devlet organlarını ve bu organlar arasındaki ilişkileri düzenleyen, normlar hiyerarşisinin en üstünde yer alan metin olarak açıklanır. Anayasa'nın bağlayıcılığı, yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlamasıyla görünür hale gelir. Kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz. Bu nedenle anayasacılık, sadece yazılı bir metin yapma faaliyeti değil, iktidarın yetki, usul, temel hak ve yargısal denetim sınırları içine alınmasıdır.

İnsan hakları teorisi, bireyin devlete karşı korunmasını, devletin hakları güvence altına alma ödevini ve bu ödevin uluslararası denetimini birlikte ele alır. Avrupa insan hakları sistemi, İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’nin ortak değerlerinden hareket eder; ancak AİHS bu değerleri taraf devletler için bağlayıcı sözleşme yükümlülüklerine dönüştürür. Sözleşme, devletin yetki alanındaki herkesin haklardan yararlanmasını sağlama borcunu kabul eder ve yaşam hakkı, işkence yasağı, özgürlük ve güvenlik, adil yargılanma, özel hayat, düşünce, ifade, toplantı, etkili başvuru ve ayrımcılık yasağı gibi çekirdek güvenceler kurar. Bazı haklar sınırlanabilir; fakat sınırlama kanuni dayanak, meşru amaç ve demokratik toplum gerekliliği içinde düşünülür. AİHM, bu taahhütlere uyulup uyulmadığını denetleyen sürekli mahkemedir. Bireysel başvuruda mağdurluk, iç hukuk yollarının tüketilmesi ve süre koşulu temel eşiklerdir.