HMGS Vergi Usul Kanunu Genel Esasları ve Mükellef Ödevleri Konu Anlatımı

Vergi Usul Kanunu, tek bir vergi türünün maddi yükümlülüğünü düzenlemekten çok, vergi ilişkisinin nasıl kurulacağını, izleneceğini, belgeleneceğini ve denetleneceğini belirleyen ortak usul kanunudur.

Gelir vergisi, kurumlar vergisi, katma değer vergisi veya özel tüketim vergisi kendi özel kanunlarında doğar; fakat tarh, tebliğ, tahakkuk, süre, mükellef ödevleri, defter ve belge düzeni, değerleme, hata düzeltme ve ceza gibi birçok temel konu VUK üzerinden yürür.

Kanunun kapsamı genel bütçeye giren vergi, resim ve harçlar ile il özel idareleri ve belediyelere ait vergi, resim ve harçlara uzanır.

Bunlara bağlı zamlar da kapsama girer.

Buna karşılık gümrük idarelerince alınan vergi ve resimler VUK’a tabi değildir; onlar bakımından Gümrük Kanunundaki özel usuller işler.

Bu ayrım, sınavda “bütün kamu alacakları VUK kapsamındadır” gibi geniş ifadeleri yanlış kılar.

Kanunun genel esasları arasında yorum ve ispat ilkesi özel yer tutar.

Vergi kanunları hem lafzı hem ruhu ile uygulanır; lafız açık değilse hükmün amacı, sistem içindeki yeri ve diğer maddelerle bağlantısı dikkate alınır.

Vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olayla ilgili işlemlerin gerçek mahiyeti esas alınır.

Bu gerçek mahiyet, yemin dışında her türlü delille ispatlanabilir; ancak vergiyi doğuran olayla doğal ve açık ilgisi bulunmayan tanık anlatımı ispat aracı olarak kabul edilmez.

İktisadi, ticari veya teknik gereklerle bağdaşmayan ya da olayın özelliğine göre olağan olmayan bir durum ileri sürülüyorsa ispat yükü bunu iddia eden tarafa geçer.

Bu hükümler, vergi hukukunun yalnız şekli belge adlarına değil, işlemin ekonomik ve gerçek içeriğine de baktığını gösterir.

Mükellef ve vergi sorumlusu ayrımı VUK’un kişisel muhataplık düzenini açıklar.

Mükellef, vergi kanunlarına göre vergi borcu kendisine yüklenen gerçek veya tüzel kişidir.

Vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap tutulan kişidir.

Kural olarak özel sözleşmeler mükellefiyet veya sorumluluk konusunda vergi dairesini bağlamaz; taraflar kendi aralarında yükü paylaşabilir, fakat bu paylaşım idareye karşı kanuni muhatabı değiştirmez.

Kanuni ehliyet mükellefiyet ve sorumluluk için şart değildir.

Ayrıca vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasaklanmış olması da vergilendirmeyi ortadan kaldırmaz.

Bu iki kural, vergi borcunun özel hukuk ehliyeti veya faaliyetin meşruiyeti tartışmalarından bağımsız olarak doğabileceğini anlatır.

Temsil ve sorumluluk hükümleri, ödevlerin kimin tarafından yerine getirileceğini belirler.

Tüzel kişiler, küçükler, kısıtlılar ve tüzel kişiliği bulunmayan bazı teşekküller bakımından ödevler kanuni temsilciler, yöneticiler veya temsilciler tarafından yerine getirilir.

Bu ödevlerin yerine getirilmemesi nedeniyle asıl mükelleften alınamayan vergi ve bağlı alacaklar, şartları oluştuğunda ödevleri ihmal eden temsilcilerin varlığından alınabilir.

Vergi kesmek zorunda olanlar da kesintinin tam yapılması, ödenmesi ve ilgili ödevlerin yerine getirilmesinden sorumludur.

Ölüm halinde mükellefin ödevleri mirası reddetmemiş mirasçılara geçer; vergi borçlarından sorumluluk miras paylarıyla sınırlanır.

Bu çerçeve, VUK’un yalnız borçluyu değil, vergi ilişkisinin yürütülmesini sağlayan çevre kişileri de muhatap alabildiğini gösterir.

Süreler ve vergilendirme aşamaları, usul hukukunun zaman çizelgesini oluşturur.

Süreler kanunla belirlenir; kanunda açık süre yoksa idare on beş günden az olmamak üzere süre belirleyip ilgiliye tebliğ eder.

Mücbir sebep varsa sebep ortadan kalkıncaya kadar süreler işlemez ve tarh zamanaşımı işlemeyen süre kadar uzar; ağır hastalık, tutukluluk, afet, irade dışı zorunlu yokluk veya defter ve belgelerin irade dışı elden çıkması buna örnek olabilir.

Süre gün olarak belirlenmişse başladığı gün sayılmaz; son gün resmi tatile rastlarsa süre tatili izleyen ilk iş gününde biter.

Vergi alacağı ise vergi kanununun bağladığı olay gerçekleşince veya hukuki durum tamamlanınca doğar.

Tarh, alacağın matrah ve oran üzerinden idarece hesaplanmasıdır; tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren hususun yazıyla bildirilmesidir; tahakkuk, tarh ve tebliğ edilen verginin ödenebilir aşamaya gelmesidir; tahsil ise kanuna uygun ödemedir.

Mükellef ödevlerinin ilk halkası bildirimdir.

İşe başlama, değişiklik ve işi bırakma idareye bildirilmelidir.

Tüccarlar için işyeri açmak, işyeri açılmasa bile ticaret siciline veya mesleki teşekküle kaydolmak, basit usulde olanlar bakımından işle fiilen uğraşmaya başlamak işe başlamayı gösterebilir.

Serbest meslek erbabında muayenehane, yazıhane veya atölye gibi özel işyeri açılması, mesleki faaliyeti gösteren tabela veya ilan, ya da mesleki teşekküle kayıt işe başlama belirtisi olabilir.

İş yeri kavramı mağaza, depo, ofis, imalathane, şantiye, tarla, maden ve benzeri faaliyete tahsis edilen veya kullanılan yerleri kapsar.

Adres değişikliği, yeni vergiye tabi olmayı gerektiren iş değişikliği, mükellefiyet şeklindeki değişiklik, işyeri sayısındaki artış veya azalış da bildirim alanındadır.

İşi bırakma, vergiye tabi işlemlerin tamamen durmasıdır; faaliyetin geçici olarak ara vermesi işi bırakma sayılmaz.

Bildirimlerde süre ve şekil, usul kurallarının doğru uygulanması için ayrıca izlenmelidir.

Gerçek kişilerde işe başlama bildirimi işe başlama tarihinden itibaren on gün içinde yapılır; şirket kuruluş aşamasındaki işe başlama bildirimi ticaret sicili memurluğu aracılığıyla ilgili vergi dairesine iletilir.

Şirketlerin işe başlama dışındaki bildirimleri ile işi bırakma ve değişiklik bildirimleri, olayın gerçekleştiği tarihten itibaren bir ay içinde yapılır.

Bina ve arazi değişikliklerinde ayrıca iki aylık süre düzenlenmiştir.

Bildirimler kural olarak yazılıdır; defter tutmak zorunda olmayan ve okuma yazması bulunmayan mükellefler sözlü bildirimde bulunabilir, bu durumda tutanak düzenlenir.

Taahhütlü posta ile gönderimde postaya verme tarihi vergi dairesine verme tarihi yerine geçebilir.

Kamu kurumlarının bazı bilgileri Bakanlığa bildirmesi de, belirlenen hallerde mükellef bildirimi yerine kabul edilebilir.

Defter tutma ödevi, vergi idaresinin denetim ve ispat altyapısını kurar.

Defterler mükellefin servet, sermaye ve hesap durumunu, faaliyet ve hesap sonuçlarını, vergiyi ilgilendiren işlemleri ve üçüncü kişilerin vergi durumunu izlenebilir kılacak şekilde tutulur.

Ticaret ve sanat erbabı, ticaret şirketleri, iktisadi kamu müesseseleri, dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler, serbest meslek erbabı ve çiftçiler kural olarak defter tutma yükümlülüğü altındadır.

Bazı muaf esnaf, gerçek usulde vergilendirilmeyen çiftçiler ve basit usulde kazancı tespit edilenler gibi istisnalar vardır.