HMGS Hukuk Yargılama Usulü Konu Anlatımı

HMK sisteminde mahkemelerin kuruluşu, hukuk yargılamasında hangi ilk derece mahkemesinin hangi işlere bakacağını anlamanın başlangıç noktasıdır. Kanun, görev kurallarının yalnızca kanunla düzenlenebileceğini ve kamu düzenine ilişkin olduğunu söyleyerek mahkeme yapılanmasını tarafların tercihinden bağımsızlaştırır. Bu çerçevede asliye hukuk mahkemesi, aksine özel bir düzenleme yoksa malvarlığı haklarına ve şahıs varlığına ilişkin davalarda genel görevli mahkemedir; dava değerinin yüksek ya da düşük olması bu sonucu değiştirmez. Sulh hukuk mahkemesi ise genel değil, kanunun saydığı konularla sınırlı görevli mahkemedir. Kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve paylaştırma davaları, yalnız zilyetliğin korunmasına yönelen davalar ile kanunların açıkça sulh hukuk mahkemesine bıraktığı işler bu alana girer. Öğrenme açısından temel tuzak, sulh hukuk mahkemesini düşük değerli davaların mahkemesi sanmaktır; HMK’da ayrım değer ölçütüne değil, kanuni konu belirlemesine dayanır.

Görev, hukuk yargılamasında davaya hangi tür mahkemenin bakacağını gösteren ve HMK’da kamu düzeniyle ilişkilendirilen temel dava şartlarından biridir. Kanun, mahkemelerin görevinin ancak kanunla düzenlenebileceğini söyler; bu nedenle taraflar anlaşarak görevli mahkemeyi değiştiremez, mahkeme de görevli olup olmadığını kendiliğinden dikkate almak zorundadır. Asliye hukuk mahkemesi, aksine düzenleme yoksa malvarlığı ve şahıs varlığı davalarında ve başka mahkemeye bırakılmamış işlerde genel görevli mahkemedir. Sulh hukuk mahkemesi ise kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi ve paylaştırma, yalnız zilyetliğin korunması ve kanunların ayrıca verdiği işler bakımından görevlidir. Görevsizlik kararı verilirse kararın kesinleşmesi veya tebliğinden sonra iki haftalık gönderme talebi süresi önem kazanır; talep edilmezse dava açılmamış sayılır. Öğrenme tuzağı, görevi yetkiyle veya dava değerinin büyüklüğüyle karıştırmaktır.

Yetki, görevli mahkeme türü belirlendikten sonra davaya hangi yer mahkemesinin bakacağını gösterir. HMK’da genel yetkili mahkeme, davanın açıldığı tarihte davalının yerleşim yeri mahkemesidir; davalı birden fazlaysa kural olarak bunlardan birinin yerleşim yeri seçilebilir, ortak yetki varsa o yer esas alınır. Kanun ayrıca geçici oturma, Türkiye’de yerleşim yerinin bulunmaması, sözleşme, miras, taşınmazın aynından doğan davalar, karşı dava, şube işlemleri, tüzel kişi iç ilişkileri, sigorta ve haksız fiil için özel kurallar getirir. Bazı yetki kuralları kesindir; mahkeme bunları kendiliğinden inceler ve taraflar her zaman ileri sürebilir. Kesin olmayan yetkide ise itiraz cevap dilekçesinde ve yetkili mahkeme gösterilerek yapılmalıdır. Tacirler ve kamu tüzel kişileri, serbestçe tasarruf edilebilir ve kesin yetkiye tabi olmayan uyuşmazlıklarda yazılı yetki sözleşmesi yapabilir.

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, yargılamanın tarafsız yürütülmesini güvence altına alan iki ayrı kurumdur. Yasaklılıkta kanun, hâkimin belirli yakınlık veya menfaat ilişkileri nedeniyle davaya bakamayacağını ve talep olmasa bile çekinmek zorunda olduğunu kabul eder. Hâkimin kendi davası, eşinin, altsoy veya üstsoyunun, evlatlık bağı bulunan kişinin, belirli hısımlarının, nişanlısının davası ya da daha önce taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı olarak hareket ettiği dava bu kapsamdadır. Ret ise tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli sebeplere dayanır; öğüt verme, gereksiz görüş açıklama, tanıklık, bilirkişilik, hakemlik, arabuluculuk, uzlaştırmacılık, dördüncü derece yansoy hısımlığı veya dava ve düşmanlık ilişkisi örnek gösterilir. Ret talebi süresinde, gerekçeli dilekçeyle yapılır; kötü niyetli ve esassız talepler disiplin para cezasına bağlanabilir.

Eda davası, davacının mahkemeden davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkûm edilmesini istediği dava türüdür. Bu nedenle eda davasının merkezinde soyut bir hukuki ilişkinin açıklanması değil, davalıya yönelen somut bir edim yükümlülüğünün hükme bağlanması bulunur. Verme edimi para ödenmesi veya mal teslimi gibi sonuçlara, yapma edimi belirli bir davranışın yerine getirilmesine, yapmama edimi ise belli bir davranıştan kaçınmaya ilişkin olabilir. Eda davası tespit davasından ayrılır; tespit davasında mahkeme bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığını, yokluğunu ya da belgenin sahteliğini belirler, mahkûmiyet sonucu kurmaz. İnşaî dava da farklıdır; orada yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut durumun değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması istenir. Eda davasında öğrenme tuzağı, her hak iddiasını eda sanmaktır; belirleyici olan talep sonucunun davalıya ifa yükümlülüğü yükleyip yüklemediğidir.

Tespit davası, mahkemeden bir edimin yerine getirilmesini değil, bir hakkın veya hukuki ilişkinin mevcut olup olmadığının ya da bir belgenin sahte sayılıp sayılmayacağının belirlenmesini istemeye yarayan dava türüdür. Bu nedenle sonuç, tarafların hukuki konumunu açıklığa kavuşturan bir tespit hükmüdür; davalıyı ödeme, verme, yapma veya yapmama borcuna mahkum eden eda hükmü değildir. HMK, bu davayı genel bir danışma yolu gibi görmez. Kanunda özel olarak izin verilen haller dışında davacının güncel ve korunmaya değer hukuki yararı bulunmalıdır. Ayrıca yalnızca olayların tespiti dava konusu yapılamaz; vakıa, bir hak veya hukuki ilişkiyle bağlantı kurularak ileri sürülmelidir. Sınavlarda en çok karıştırılan nokta, delil tespitiyle tespit davasının aynı şey sanılması ve soyut merakın hukuki yarar yerine geçirilmesidir. Bu dava, özellikle eda davası açmanın henüz gerekli veya uygun olmadığı hukuki belirsizliklerde düşünülmelidir.

İnşai dava, mahkeme hükmünün yalnızca mevcut hukuki durumu açıklamadığı, doğrudan yeni bir hukuki sonuç meydana getirdiği dava türüdür. Davacı bu yolla yeni bir hukuki durumun kurulmasını, mevcut durumun değiştirilmesini veya sona erdirilmesini ister. Bu özellik onu eda davasından ve tespit davasından ayırır: eda davasında davalı bir davranışa mahkum edilir, tespit davasında hukuki durum belirlenir, inşai davada ise hukuki dünya hükümle yeniden şekillenir. HMK, bazı inşai hakların ancak dava açılarak kullanılabileceğini kabul eder; böyle hallerde tarafın tek yanlı beyanı yeterli olmaz. Kanunda aksi düzenlenmedikçe inşai hüküm geçmişe yürümez, kural olarak kesinleşmeden sonrası için sonuç doğurur. Sınavlarda temel tuzak, inşai davayı her yenilik doğuran özel hukuk beyanıyla karıştırmak ve hükmün zaman etkisini gözden kaçırmaktır.

Belirsiz alacak davası, alacaklının dava açarken alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin biçimde göstermesinin beklenemediği ya da mümkün olmadığı haller için düzenlenmiş özel bir eda davasıdır. Davacı yine bir alacak istemektedir; ancak başlangıçta kesin tutar yerine hukuki ilişkiyi ve asgari miktar ya da değeri ortaya koyar. Yargılama sırasında karşı tarafın verdiği bilgiler veya tahkikat sonucunda tutar belirlenebilir hale gelirse, hakim tahkikat bitmeden davacıya iki haftalık kesin süre verir. Davacı bu sürede talebini iddianın genişletilmesi yasağına takılmadan kesinleştirebilir; kullanmazsa dava başlangıçtaki miktar üzerinden sonuçlanır. Bu dava kısmi davayla karıştırılmamalıdır: kısmi davada talebin bölünebilir kısmı seçilir, belirsiz alacakta ise başlangıçtaki belirsizlik kanunun aradığı beklenemezlik veya imkansızlığa dayanır. Davacı, şartlar gerçekleşmişse hak kaybı yaşamadan yargılamanın sağladığı bilgilerle talebini netleştirme olanağı kazanır.

Dava şartları, mahkemenin uyuşmazlığın esasını inceleyebilmesi için bulunması gereken ön koşullardır. HMK bu şartları yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetki, taraf ve dava ehliyeti, temsil, dava takip yetkisi, vekalet, gider avansı, teminat, hukuki yarar, derdestlik bulunmaması ve kesin hüküm yokluğu gibi başlıklarda toplar; başka kanunlardaki özel dava şartları da saklıdır. Mahkeme dava şartlarını yargılamanın her aşamasında kendiliğinden araştırır, taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir. Eksiklik giderilebilir nitelikteyse kesin süre verilir; giderilmezse dava usulden reddedilir. İlk itirazlar ise farklıdır: kesin olmayan yetki itirazı ile tahkim itirazından oluşur, cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez ve dava şartlarından sonra ön sorun gibi incelenir. Temel sınav ayrımı, resen gözetilen dava şartlarıyla süresinde ileri sürülmesi gereken ilk itirazları ayırmaktır.

Yazılı yargılama usulü, dava dilekçesiyle başlayan, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesiyle tamamlanan dilekçeler aşamasından sonra ön inceleme, tahkikat ve sözlü yargılama evrelerine ilerleyen genel usuldür. Dava, dilekçenin kaydedildiği tarihte açılır; dilekçede taraf bilgileri, dava konusu, vakıalar, deliller, hukuki sebepler, talep sonucu ve imza gibi zorunlu unsurlar bulunur. Davalı iki haftada cevap verir; şartları varsa bir defalık ek süre alabilir, cevap vermezse vakıaları inkar etmiş sayılır. Taraflar iddia ve savunmalarını ancak cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe genişletebilir. Ön inceleme, dava şartları, ilk itirazlar, uyuşmazlık konuları, deliller ve sulh/arabuluculuk imkanının düzenlendiği filtredir; tamamlanmadan tahkikata geçilemez. Tahkikatta iddia ve savunmalar incelenir, deliller değerlendirilir, isticvap ve ıslah gibi işlemler yapılabilir; tahkikat bitince sözlü yargılamada son sözler alınır ve hüküm verilir.

Basit yargılama usulü, HMK’nın hız ve yoğunlaşma amacıyla bazı dava ve işler için öngördüğü daha kısa usuldür. Uygulama alanı esas olarak sulh hukuk mahkemesi işleri, dosya üzerinden karar verilebilecek işler, geçici hukuki korumalar, nafaka, velayet, vesayet, hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve tahkim bağlantılı mahkeme işleri gibi kanunda gösterilen başlıklardan oluşur. Bu usulde dilekçe teatisi tek aşamalıdır: dava ve cevap dilekçesi vardır, cevaba cevap ile ikinci cevap yoktur. Cevap süresi kural olarak iki haftadır; süresinde istenirse ve hazırlık gerçekten güçse bir defalık, iki haftayı aşmayan ek süre verilebilir. Taraflar delillerini en başta, hangi vakıaya ilişkin olduğunu belirterek sunmak zorundadır. Mahkeme mümkünse duruşmasız karar verir; duruşma gerekirse uyuşmazlık noktaları belirlenir, sulh veya arabuluculuk imkânı hatırlatılır, tahkikat sıkı duruşma sınırları içinde yürütülür.

İspat yükü, bir vakıanın ispat edilememesi hâlinde bunun olumsuz sonucuna hangi tarafın katlanacağını gösteren temel usul kuralıdır. İspat faaliyeti yalnızca taraflar arasında çekişmeli olan ve uyuşmazlığın çözümüne etki edebilecek vakıalar için yürütülür; herkesçe bilinen veya mahkeme önünde ikrar edilen vakıalar ayrıca ispatlanmaz. Genel kural, ileri sürdüğü vakıadan kendi lehine hukuki sonuç çıkaran tarafın o vakıayı ispatlamasıdır. Kanuni karineye dayanan taraf ise karinenin temelindeki vakıayı ispat eder; karşı taraf, kanunda aksi öngörülmedikçe karinenin tersini gösterebilir. Karşı ispat, ispat yükünün yer değiştirmesi değildir; ispat yükü taşımayan taraf, diğer tarafın iddiasını zayıflatmak için delil sunabilir. Deliller süresinde, caiz şekilde ve somutlaştırılmış vakıalarla bağlantılı gösterilmelidir. Hukuka aykırı delil dikkate alınmaz, kanunun özel delil aradığı hâllerde başka delille sonuca gidilemez.

Kesin deliller, gerçekleşme koşulları oluştuğunda hâkimin serbest takdir alanını daraltan ve uyuşmazlık konusu vakıanın ispatında bağlayıcı etki doğuran delillerdir. HMK bağlamında ikrar, senet ve yemin bu başlığın ana eksenini oluşturur. Mahkeme önünde yapılan ikrar, vakıayı çekişmeli olmaktan çıkarır; maddi hata dışında ikrardan dönülmez, sulh görüşmesindeki açıklamalar ise tarafı bağlamaz. Senetlerde belge kavramı geniştir, fakat belirli değeri aşan hukuki işlemler bakımından senetle ispat zorunluluğu ve senede karşı tanıkla ispat yasağı özel önem taşır. Delil başlangıcı ve kanundaki aile ilişkisi, teamül, olağanüstü güçlük, irade bozukluğu, üçüncü kişinin muvazaa iddiası gibi istisnalar tanığa kapı açabilir. Resmî senetler, noter işlemleri, adi senetler ve güvenli elektronik imzalı veriler farklı ispat gücüne sahiptir. Yemin ise çekişmeli, davaya etkili ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalar için kullanılabilir.

Takdiri deliller, hâkimi kesin deliller gibi bağlamayan; güvenilirliği, yeterliliği ve uyuşmazlıkla ilişkisi hâkim tarafından diğer delillerle birlikte değerlendirilen ispat araçlarıdır. HMK’da bu başlık bakımından tanık, bilirkişi incelemesi, keşif ve uzman görüşü öne çıkar. Tanık yalnızca davada taraf olmayan kişidir; tanık listesinde dinletilecek vakıa, kimlik ve adres bilgileri yer almalı, kural olarak ikinci liste verilmemelidir. Tanıklık kamu görevi niteliği taşır; çağrılan tanık gelmek, doğruyu söylemek ve kanuni sebep yoksa çekinmemek zorundadır. Bilirkişi, hukuk dışı özel veya teknik bilgi gereken hâllerde devreye girer; hukuki nitelendirme yapamaz ve raporu hâkimi bağlamaz. Keşifte hâkim uyuşmazlık konusunu duyularıyla inceler, gerektiğinde bilirkişiden yararlanır. Keşfe karşı koymanın ispat yüküne göre farklı sonuçları olabilir. Uzman görüşü ise tarafça alınan bilimsel mütalaadır; tek başına süre isteme gerekçesi değildir.

İstinaf, ilk derece mahkemesi kararlarının bölge adliye mahkemesi tarafından denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. HMK’ya göre nihai kararlar ile ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz taleplerinin reddi, bu kararların yüz yüze verilmesi veya yoklukta verilip itiraz üzerine karara bağlanması gibi geçici koruma kararları istinafa konu olabilir. Malvarlığı davalarında kanuni kesinlik sınırı önemlidir; manevi tazminat kararları ise miktara bakılmaksızın istinafa götürülebilir. Başvuru dilekçeyle yapılır, süre kural olarak ilamın usulüne uygun tebliğinden itibaren iki haftadır. Harç ve gider eksikliği tamamlanmazsa başvuru yapılmamış sayılabilir. İstinaf başvurusu kural olarak icrayı durdurmaz; nafakada icranın geri bırakılması da mümkün değildir. Bölge adliye mahkemesi önce başvuru şartlarını inceler, sonra incelemeyi dilekçedeki sebeplerle sınırlı yürütür; kamu düzenine aykırılık ise kendiliğinden gözetilir.

Temyiz, hukuk yargılamasında bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinin temyize açık nihai kararının veya hakem kararının iptali davasında verilen kararın Yargıtay önünde hukuka uygunluk bakımından denetlenmesini sağlayan olağan kanun yoludur. Başvuru süresi tebliğden başlayarak iki haftadır; davayı kazanmış taraf bile, kararın gerekçesi veya sonucu bakımından korunmaya değer hukuki yararı varsa temyize gidebilir. Her karar temyize açık değildir: parasal kesinlik sınırı, bazı kira ve sulh hukuk işleri, çekişmesiz yargı, geçici hukuki koruma kararları ve kanunda sayılan diğer kararlar bu yolun dışında kalır. Temyiz dilekçesinde kararın kimden, hangi karardan ve hangi sebeplerle şikâyet edildiği anlaşılmalıdır. Yargıtay kural olarak dosya üzerinden inceleme yapar; bozma, onama, düzelterek onama ve direnme süreçleri sınavda birlikte düşünülmelidir. Ayrıca

Yargılamanın iadesi, kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş hükme karşı başvurulabilen olağanüstü bir kanun yoludur. Amaç, istinaf ya da temyizdeki gibi kararın genel denetimini yapmak değil, kesin hükmü ağır biçimde sakatlayan sınırlı sebeplerden biri ortaya çıktığında aynı hükmün yeniden ele alınmasını sağlamaktır. Kanun sebepleri tek tek sayar: mahkemenin kuruluşundaki hukuka aykırılık, yasaklı veya reddi kesinleşmiş hâkimin karara katılması, temsil yetkisi bulunmayan kişi huzurunda yargılama, sonradan ele geçirilen belge, sahte senet, yalan tanıklık, bilirkişi veya tercümanın kasten gerçeğe aykırı beyanı, yalan yemin, dayanak hükmün ortadan kalkması, hile, çelişkili kesin hükümler ve AİHM kaynaklı ihlal bunlardandır. Talep süresi çoğu sebepte öğrenme veya ilgili kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay, genel üst sınır olarak da hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır. Mahkeme önce süreyi, hükmün kesinliğini ve sebebin kanuni niteliğini kendiliğinden denetler. İstisnai niteliği nedeniyle bu yol dar yorumlanır ve kesin hükmü sıradan şikâyetlere karşı korur.

İhtiyati tedbir, dava sonunda elde edilmesi beklenen hakkın yargılama süresince fiilen anlamsızlaşmasını önleyen geçici hukuki korumadır. Mevcut durumda değişiklik olursa hakkın elde edilmesi ciddi biçimde zorlaşacak veya imkânsızlaşacaksa ya da gecikme sakınca ve ağır zarar doğuracaksa, uyuşmazlık konusu hakkında tedbir kararı verilebilir. Dava açılmadan önce talep esas uyuşmazlığa bakacak görevli ve yetkili mahkemeye, dava açıldıktan sonra yalnız davanın görüldüğü mahkemeye yapılır. Talep eden, tedbir sebebini ve istediği tedbir türünü açıkça göstermeli, esas yönünden haklılığını yaklaşık ispatla ortaya koymalıdır. Mahkeme, karşı tarafı dinlemeden de karar verebilir; ancak teminat, uygulama süresi, itiraz, değiştirme, kaldırma, tamamlayıcı dava açma, disiplin hapsi ve haksız tedbir tazminatı birlikte öğrenilmelidir. Süreler kaçırılırsa koruma kendiliğinden sona erebilir ve bu nokta sınavda belirleyicidir.

İhtiyati haciz, HMK’da ayrıntılı şartları anlatılan ihtiyati tedbirden farklı olarak, bu kanunun içinde bağımsız hükümlerle düzenlenmez; HMK onu geçici hukuki korumalar sisteminde tanır ve özel kanun hükümlerini saklı bırakır. Bu nedenle HMK bakımından öğrenilecek ana nokta, ihtiyati haczin varlığının kabul edilmesi fakat şartları, kapsamı ve uygulama esasları için başka düzenlemelere gönderme yapılmasıdır. Buna rağmen HMK, ihtiyati hacze usulî sonuçlar bağlar: ihtiyati haciz talebinin reddi, karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati haciz kararı ve yoklukta verilip itiraz üzerine karara bağlanan kararlar istinafa açıktır. Geçici hukuki korumalar hakkında bölge adliye mahkemesinin verdiği kararlarda temyiz yolu kapalıdır. Tahkimde mahkemeden ihtiyati haciz alan taraf, iki hafta içinde tahkim davasını açmazsa koruma kendiliğinden kalkar. Öğrenci, HMK bilgisini özel kanun ayrıntısıyla karıştırmadan bu sınırlı rolü ayırt etmelidir.

Delil tespiti, mevcut veya ileride açılacak bir davada kullanılacak delilin, inceleme sırası gelmeden önce güvence altına alınmasıdır. Taraf, bir vakıanın keşif, bilirkişi incelemesi veya tanık ifadesi gibi yollarla önceden tespitini isteyebilir; fakat bunun için hukuki yarar bulunmalıdır. Delil hemen tespit edilmezse kaybolma veya ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşma ihtimali varsa hukuki yarar var kabul edilir. Dava açılmadan önce talep, esas davaya bakacak mahkemeden veya delilin bulunduğu ya da tanığın oturduğu yer sulh mahkemesinden istenebilir. Dava açıldıktan sonra yalnız davayı gören mahkeme yetkilidir. Talep dilekçeyle yapılır, gider avansı yatırılmadan işlem yürümez. Acele hâllerde karşı tarafa tebligat yapılmadan tespit yapılabilir; sonrasında belgeler tebliğ edilir ve itiraz için bir haftalık süre işler. Tespit dosyası asıl dosyanın eki olur. Bu kurum, delili peşinen değerlendirmez; yalnız kayda geçirerek ilerideki ispat faaliyetini güvenceye alır.

Tahkim, tarafların mahkeme yargısı yerine uyuşmazlığı hakemlere götürmeyi seçtiği, fakat yalnızca kanunun izin verdiği uyuşmazlıklarda işleyen özel bir yargılama yoludur. HMK, yabancılık unsuru taşımayan ve tahkim yeri Türkiye olan uyuşmazlıklar için tahkim sözleşmesinin yazılı yapılmasını, uyuşmazlığın taraf iradesine elverişli olmasını, hakem sayısının tek olmasını ve taraf eşitliği ile hukuki dinlenilme hakkının korunmasını arar. Tahkim anlaşmasına rağmen dava açılırsa davalı bunu ilk itiraz olarak ileri sürebilir; geçerli ve uygulanabilir bir tahkim sözleşmesi varsa mahkeme esasa girmeden davayı usulden reddeder. Hakem kararı kural olarak iptal davasıyla denetlenir; bu denetim temyiz gibi yeniden yargılama değil, sınırlı sebeplere bağlı bir geçerlilik kontrolüdür. Dava şartı arabuluculuk ise HMK listesinin dışındaki özel kanunlardan gelir; buna rağmen mahkeme dava şartı eksikliğini her aşamada kendiliğinden inceler.