HMGS Ticaret Hukuku Konu Anlatımı

Tacir sıfatı, Türk Ticaret Kanunu sisteminde ticari işletme kavramı üzerine kurulur. Ticari işletme, esnaf işletmesi sınırını aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen faaliyetlerin devamlı ve bağımsız yürütüldüğü işletmedir; bu işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten gerçek kişi tacirdir. Bir kişi işletmeyi açtığını ilan eder veya ticaret siciline tescil ettirip durumu duyurursa fiilen başlamamış olsa bile tacir sayılır; ticari işletme açmış gibi işlem yapan kişi ise iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur. Ticaret şirketleri tacirdir; bazı dernek, vakıf ve kamu kökenli kuruluşlar da ticari işletme işlettikleri ölçüde tacir sayılabilir. Tacir olmanın sonucu yalnız bir unvan kazanmak değildir: tacir iflasa tabidir, ticaret unvanı seçer, işletmesini ticaret siciline tescil ettirir, ticari defter tutar, faaliyetlerinde basiretli davranır, ticari iş karinesine tabi olur, ücret ve faiz isteyebilir, fatura ve teyit mektubuna ilişkin sekiz günlük sonuçlarla karşılaşır.

Ticari hüküm ve ticari iş kavramları, ticaret hukukunda hangi kuralların hangi sırayla uygulanacağını belirleyen iki temel eşiği gösterir. Ticari hüküm, Türk Ticaret Kanunundaki hükümler ile bir ticari işletmeyi ilgilendiren işlem ve fiillere ilişkin diğer kanunlardaki özel hükümlerdir. Bir olay ticari iş niteliği taşıdığı hâlde doğrudan uygulanacak ticari hüküm yoksa mahkeme önce ticari örf ve âdete, o da yoksa genel hükümlere gider. Ticari iş ise hem Türk Ticaret Kanununda düzenlenen hususları hem de ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiilleri kapsar. Tacirin borçlarının ticari sayılması asıldır; gerçek kişi tacir, işlemin işletmesiyle ilgili olmadığını açıkça bildirirse veya durum buna elverişli değilse borç adi kalabilir. Bir sözleşme taraflardan yalnız biri için ticari işse, kanunda aksi yoksa diğer taraf için de ticari iş sayılır. Bu nitelendirme faiz, teselsül, ücret isteme, fatura, teyit mektubu ve ticari satış kurallarının uygulanmasında belirleyicidir.

Ticaret sicili, ticari hayatın açıklığını ve güvenliğini sağlayan resmi kayıt sistemidir. Sicil, ticaret sicili müdürlükleri ve şubeleri tarafından bakanlık gözetimi altında tutulur; kayıtlar elektronik ortamda merkezi veri tabanına bağlanır. Tescil kural olarak ilgilinin istemiyle yapılır, fakat resen veya yetkili kurum bildirimiyle tescil halleri saklıdır. Başvuru dilekçeyle yapılır; tescili gereken işlem veya olgunun gerçekleşmesinden itibaren kural olarak on beş gün, yetki çevresi dışında oturanlar için bir ay içinde istenmelidir. Sicil müdürü kanuni şartları, gerçeğe uygunluğu, kamu düzenine aykırılık bulunup bulunmadığını inceler. Tereddütlü veya mahkeme kararına bağlı konular geçici tescil edilebilir. Tescil edilen hususlar Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilan edilir; üçüncü kişiler bakımından sonuç kural olarak ilanı izleyen iş gününde doğar. Tescil edilmemiş veya ilan edilmemiş hususlar üçüncü kişilere karşı sınırlı ileri sürülür.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesine ilişkin işlemlerde kullandığı ve imza düzenini bağlayan hukuki addır. Her tacir işletmenin açılmasından itibaren on beş gün içinde işletmesini ve seçtiği unvanı merkez siciline tescil ve ilan ettirmelidir. Gerçek kişi tacirin unvanı kısaltılmamış ad ve soyadına dayanır; şirketlerde unvan, şirket türüne ve ortaklık yapısına göre kanunun aradığı ibareleri içerir. Anonim, limited ve kooperatif şirketler işletme konusunu göstermek ve tür adını yazmak şartıyla daha serbest seçim yapabilir. Unvana eklenecek ifadeler yanıltıcı, gerçeğe veya kamu düzenine aykırı olamaz; bazı milli ibareler Cumhurbaşkanı kararına bağlıdır. Şubeler merkez unvanını şube olduklarını belirterek kullanır. Ticaret unvanı işletmeden ayrı devredilemez; işletme devredilirse aksi kararlaştırılmadıkça unvan da geçer. İşletme adı ise işletmeyi tanıtan ayrı addır ve tescille benzer korumadan yararlanır.

Haksız rekabet hükümleri, yalnız rakip tacirleri değil, rekabet sürecine katılan herkesin dürüst ve bozulmamış rekabetten yararlanmasını korur. Genel ilke, rakipler veya tedarik edenlerle müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen aldatıcı ya da dürüstlük kuralına aykırı davranışların hukuka aykırı olduğudur. Kanun reklam ve satış yöntemlerinde yanıltma, kötüleme, karıştırılma ihtimali yaratma, saldırgan satış, sözleşme ihlaline yöneltme, başkasının iş ürünlerinden izinsiz yararlanma, üretim ve iş sırlarını açıklama, iş şartlarına uymama ve dengesiz genel işlem şartları kullanma gibi örnekleri sayar. Zarar gören veya tehlikeyle karşılaşan kişi tespit, men, maddi durumun giderilmesi, düzeltme, kusur varsa tazminat ve koşulları varsa manevi tazminat isteyebilir. Müşteriler ve belirli meslek kuruluşları da bazı davaları açabilir. Zamanaşımı kural olarak öğrenmeden itibaren bir yıl ve her halde üç yıldır; kasıtlı fiiller cezai sorumluluk doğurabilir.

Cari hesap, tarafların karşılıklı alacaklarını tek tek istemek yerine bunları ortak bir hesaba kaydedip hesabın kesilmesinden sonra ortaya çıkan bakiyeyi talep etmeyi kabul ettikleri yazılı sözleşmedir. Bu ilişki, alacağı doğuran asıl hukuki sebebi kendiliğinden ortadan kaldırmaz; iptal edilen işlemden doğan kayıt hesaptan çıkarılır, tahsil edilemeyen ticari senet de sahibine geri verilip silinir. Hesap devresi sözleşme veya ticari teamülle belirlenir, yoksa takvim yılının son günü kapanış kabul edilir. Bakiye cetveline bir ay içinde nitelikli yazılı yollarla itiraz edilmezse bakiye kabul edilmiş sayılır. Hesaba giren kalemler bütünlük oluşturur; hesap kesilmeden taraflardan biri alacaklı veya borçlu sayılmaz. Sona erme süre dolması, fesih ihbarı veya iflasla gerçekleşir; ölüm, kısıtlılık ve haciz özel sonuçlar doğurur. Tasfiye, faiz ve hatalı kayıt davaları sona ermeden itibaren beş yılda zamanaşımına uğrar.

Acente, bir ticari işletmeye bağımlı çalışan konumunda olmadan, belirli yer veya bölgede sürekli biçimde sözleşmelere aracılık etmeyi ya da tacir adına sözleşme yapmayı meslek edinen kişidir. Yazılı aksi yoksa müvekkil aynı yerde aynı ticaret dalında başka acente atayamaz; acente de rakip işletmeler hesabına acentelik yapamaz. Acente ihtar, ihbar ve protesto gibi hakkı koruyan beyanları yapabilir, fakat özel ve yazılı yetki olmadan sözleşme kuramaz, teslim etmediği malın bedelini alamaz veya ödemediği malı teslim alamaz. Bölgesinde müvekkilin işlerini görmek, menfaatini korumak, piyasa ve müşteri bilgisini zamanında bildirmek zorundadır. Buna karşılık ücret, olağanüstü giderlerin karşılanması, faiz ve hapis hakkı talep edebilir. Belirsiz süreli ilişki üç aylık ihbarla, haklı sebep varsa her zaman sona erer. Şartları varsa denkleştirme ve rekabet yasağı tazminatı gündeme gelir.

Ticaret şirketleri kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketlerden oluşur; kollektif ve komandit şirketler şahıs şirketi, anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler sermaye şirketi sayılır. Ticaret şirketlerinin tamamı tüzel kişiliğe sahiptir, fakat kanunda boşluk bulunan konularda her şirket türünün niteliğine uygun düştüğü ölçüde Türk Borçlar Kanununun adi şirkete ilişkin hükümleri uygulanır. Bu nedenle adi şirket, ticaret şirketi türleri arasında sayılmasa da ticaret şirketleri hukukunda yedek ve tamamlayıcı rejim olarak önem taşır. Sermaye koyma borcu, ayni sermayenin kabulü, alacağın sermaye olarak devri, temerrüt faizi ve ortakların kişisel alacaklılarının başvurabileceği değerler genel hükümlerde düzenlenir. Şahıs şirketlerinde kişisel alacaklı kural olarak ortağın kâr ve tasfiye payına yönelir; sermaye şirketlerinde payların haczi de mümkündür. Kanuni şekle uymayan kollektif şirket adi şirket hükmünde sayılır.

Kollektif şirket, gerçek kişiler arasında bir ticaret unvanı altında ticari işletme işletmek için kurulur ve ortakların şirket alacaklılarına karşı sorumluluğu sınırsızdır. Sözleşme yazılı yapılır, imzalar noter veya ticaret sicili müdürlüğü önünde tamamlanır, zorunlu kayıtlar bulunur ve tescille tüzel kişilik kazanılır; şekil veya zorunlu kayıt eksikliği şirketi adi şirket rejimine yaklaştırır. Ortaklar kural olarak yönetim hakkına sahiptir, her ortak bir oy kullanır, sözleşme değişikliği oybirliği ister ve ortaklar şirket borçlarından müteselsilen bütün malvarlıklarıyla sorumludur; ancak alacaklı kural olarak önce şirkete yönelir. Komandit şirket aynı ticari işletme amacını taşır, fakat komandite ortak sınırsız, komanditer ortak koyduğu veya taahhüt ettiği sermayeyle sınırlı sorumludur. Şirket komanditelerce yönetilip temsil edilir. Komanditer yönetemez, fakat temel yapısal kararlarda oy kullanır; adı unvanda yer alır veya yetkisiz işlem yaparsa sınırsız sorumluluk riski doğar.

Anonim şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından yalnız kendi malvarlığıyla sorumlu olan sermaye şirketidir; pay sahipleri taahhüt ettikleri sermaye payıyla ve sadece şirkete karşı sorumludur. Kanunen yasaklanmamış ekonomik amaçlar için kurulabilir, esas sözleşmenin yazılı ve usulüne uygun imzalı olması, sermayenin tamamının şartsız taahhüt edilmesi, nakdi payların gereken kısmının tescilden önce ödenmesi ve tescille tüzel kişilik kazanılması gerekir. Yönetim kurulu şirketi yönetir ve temsil eder; üst düzey yönetim, organizasyon, finansal düzen, gözetim, defterler ve borca batıklık bildirimi gibi görevleri devredemez. Genel kurul pay sahiplerinin haklarını kullandığı organdır; esas sözleşme değişikliği, yönetim kurulu ve denetçi seçimi, finansal tablolar, kâr dağıtımı ve fesih gibi kararları alır. Denetime tabi şirketlerde denetlenmemiş finansal tablolar düzenlenmemiş sayılır. Sermaye artırımı, rüçhan hakkı ve sermaye azaltımı alacaklı ve pay sahibi korumasıyla yürür.

Limited şirket, ticaret şirketleri içinde sermaye şirketi karakteri ağır basan, fakat ortak sayısı ve pay devri bakımından anonim şirkete göre daha kapalı işleyen bir türdür. Bir veya birden fazla gerçek ya da tüzel kişi tarafından kurulabilir; ortak sayısı elliyi geçemez. Ortakların ana kural olarak şirket borçlarından kişisel sorumluluğu yoktur, fakat taahhüt ettikleri sermaye payını ödeme, sözleşmede varsa ek ödeme ve yan edim yükümlülüklerini yerine getirme borçları devam eder. Kuruluşta yazılı şirket sözleşmesi, tescil ve ilan, tüzel kişiliğin kazanılması bakımından belirleyicidir. Sınavda limited şirketi yalnız “küçük anonim şirket” gibi düşünmek yanıltıcıdır; genel kurul onayına bağlı pay devri, müdürler eliyle yönetim, tek ortaklı yapıda yazılı karar şartı, ayrılma akçesi, çıkma ve çıkarılma hükümleri ayrı ayrı dikkat ister.

Kooperatifler TTK’da ticaret şirketleri arasında sayılır; bu nedenle ticaret şirketlerine ilişkin genel hükümler ve özellikle birleşme, bölünme, tür değiştirme düzeninde kooperatifler sistemin dışında değildir. Ancak TTK, kooperatifleri anonim veya limited şirket gibi ayrıntılı biçimde yeniden kurmaz; pek çok noktada Kooperatifler Kanunu saklı kalır. Bu yüzden sınavda kooperatifi “sermaye şirketidir” diye ezberlemek hatalıdır: TTK m. 124 sermaye şirketleri olarak anonim, limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketi sayarken kooperatifi ayrı ticaret şirketi türü olarak gösterir. Kooperatiflerin birleşmede kimlerle birleşebileceği, yeni kuruluşta hangi hükümlerin uygulanacağı, bölünme ve tür değiştirme işlemlerindeki karar nisapları, ortak kavramı ve yönetim organı tanımı bakımından TTK’daki dağınık göndermeler önemlidir. Ana öğrenme tuzağı, özel kanun hükümleri ile TTK’nın ortak işlem rejimini birbirine karıştırmamaktır.

Birleşme, bölünme ve tür değiştirme ticaret şirketlerinin tasfiye edilmeden yeniden yapılandırılmasını sağlayan işlemlerdir. Birleşmede devrolunan şirketin malvarlığı bütün hâlinde devralana geçer, ortaklar değişim oranına göre devralan veya yeni kurulan şirkette pay sahibi olur ve devrolunan şirket sona erer. Bölünmede malvarlığı tam veya kısmi biçimde başka şirketlere tahsis edilir; tam bölünmede devreden şirket sona ererken kısmi bölünmede varlığını sürdürebilir. Tür değiştirmede şirketin hukuki şekli değişir, fakat şirket eski şirketin devamı sayılır. Ortaklık paylarının ve haklarının korunması, rapor ve inceleme hakları, alacaklıların teminatla korunması, iş ilişkilerinin geçişi, tescil ile geçerlilik ve iptal davası bu konunun omurgasıdır. Sınavda en önemli tuzak, bu üç işlemin sonuçlarını karıştırmak ve tescilin kurucu etkisini gözden kaçırmaktır; ayrıntılar bu iskelet üzerine yerleşir.

Kıymetli evrakın genel teorisi, senet ile hakkın birbirine bağlanması fikrine dayanır. TTK’ya göre bu tür senetlerde hak, senetten ayrı ileri sürülemez ve devredilemez; bu nedenle senedin zilyetliği, ödeme ve devir bakımından merkezi önemdedir. Borçlu kural olarak senedin teslimi karşılığında ödeme yapar ve hile ya da ağır kusuru yoksa senedin niteliğine göre hak sahibi görünen kişiye vadesinde ödeme yaparak borcundan kurtulur. Devirde her hâlde senet zilyetliğinin geçirilmesi gerekir; emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı eklenir. Zayi hâlinde mahkeme iptal kararı verebilir; iptal hakka senetsiz başvurma veya yeni senet isteme imkânı doğurur. Nama ve hamile yazılı senet ayrımı, hak sahibinin nasıl belirleneceği ve borçlunun hangi def’ileri ileri sürebileceği bakımından öğrenilmelidir.

Poliçe, kambiyo senetleri içinde düzenleyenin muhataba belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine ödeme yönünde kayıtsız şartsız havalesini içeren sıkı şekle bağlı senettir. Senet metninde poliçe kelimesi, bedel, muhatap, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri, ödeme yeri, vade ve düzenleyenin imzası temel unsurlardır; bazı eksiklikler kanuni tamamlayıcı kurallarla giderilebilir, bazıları senedi poliçe olmaktan çıkarır. Muhatap kabul ederse vadede ödeme borcu altına girer; kabul kural olarak kayıtsız şartsız olmalıdır, yalnız bedelin bir kısmıyla sınırlanabilir. Vade kanunda sayılan biçimlerden biriyle kurulabilir; başka veya birbirini izleyen vadeler batıllık sonucuna götürür. Hamilin ibraz, protesto ve ihbar sürelerine uyması başvurma haklarını koruması için kritik önemdedir. Aval, ciro, müteselsil sorumluluk ve zamanaşımı poliçenin sınavda en çok karıştırılan kurumlarıdır.

Bono, düzenleyenin belirli bir parayı kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir. Poliçeden ayrıldığı ana nokta, ödeme talimatının üçüncü bir muhataba yönelmemesi; borcun doğrudan düzenleyen üzerinde kurulmasıdır. Bu nedenle bonoda kabul kurumu aranmaz ve düzenleyen, kabul etmiş poliçe muhatabı gibi asli borçlu olur. Senette bono veya emre yazılı senet ibaresi, belirli bedeli ödeme vaadi, vade, ödeme yeri, lehtar, düzenlenme tarihi ve yeri ile düzenleyenin imzası bulunmalıdır. Bazı eksiklikler kanunen tamamlanır: vade yoksa senet görüldüğünde ödenir, ödeme yeri açık değilse düzenlenme yeri esas alınır, düzenlenme yeri yoksa düzenleyenin adı yanındaki yer kabul edilir. Bono hükümleri kısa görünse de ciro, aval, ödeme, protesto, başvuru, zamanaşımı ve iptal gibi birçok poliçe kuralı niteliğine uygun düştükçe bonoya uygulanır.

Çek, düzenleyenin muhataba belirli bir bedeli kayıtsız ve şartsız ödeme talimatı verdiği kambiyo senedidir; Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap yalnız banka olabilir. Metinde çek kelimesi, ödeme havalesi, muhatabın ticaret unvanı, ödeme yeri, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası, banka seri numarası ve karekod bulunmalıdır. Çek kabul edilmez, faiz şartı yazılmamış sayılır ve çek görüldüğünde ödenir. Karşılık yokluğu çek niteliğini kaldırmaz, fakat düzenleyenin tazmin ve yüzde on ödeme sorumluluğunu doğurur. Devir çekin türüne göre ciro ve zilyetlik devriyle veya alacağın temlikiyle olur. Zamanında ibraz edilen çek ödenmezse hamil kanuni tespitlerden biriyle başvurma haklarını kullanır. Yabancı para, sahte veya tahrif edilmiş çek zararı ve birden fazla nüsha kuralları da çek rejiminin tamamlayıcı hükümleridir.

Ciro, kambiyo senedindeki hakkın devrini sağlayan, genellikle zilyetliğin geçirilmesiyle tamamlanan işlemdir. Poliçe açıkça emre yazılı olmasa bile ciroyla devredilebilir; düzenleyen emre yazılı değildir anlamındaki kaydı koyarsa devir alacağın temliki hükümlerine iner. Ciro kayıtsız ve şartsız olmalı, senet veya alonj üzerine yazılıp ciranta tarafından imzalanmalıdır; kısmi ciro geçersizdir, hamiline ciro beyaz ciro etkisi doğurur. Ciro hakları devreder ve aksi belirtilmedikçe cirantayı kabul etmeme ile ödememe riskinden sorumlu kılar. Tahsil cirosu hamile tahsil yetkisi, rehin cirosu teminat amacıyla hak kullanma imkanı verir. Aval ise senet bedelinin tamamen veya kısmen ödenmesini güvenceye alan bağımsız kambiyo teminatıdır. Aval veren, lehine aval verdiği kişi gibi sorumlu olur; kimin için verildiği belirtilmemişse kural olarak düzenleyen lehine verilmiş sayılır.

Sigorta sözleşmesi, prim karşılığında sigortacının bir rizikonun gerçekleşmesi halinde zarar gören para ile ölçülebilir menfaati tazmin etmeyi veya hayat süresi ya da hayatta gerçekleşen olaylara bağlı olarak para ya da başka bir edim sunmayı üstlendiği sözleşmedir. Tanım, zarar sigortaları ile can sigortalarını aynı çatı altında toplar. Geçerli sigorta için sözleşme kurulurken sigortalanabilir menfaat bulunmalıdır; menfaat yoksa sözleşme geçersizdir, sonradan ortadan kalkarsa sözleşme o andan itibaren geçersiz olur. Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı fiilden doğacak zararı teminat altına alan sigorta yapılamaz. Karşılıklı sigorta ancak kooperatif şeklinde yürütülür; reasürans sigortacının sigorta ettirene karşı borçlarını kaldırmaz. Teklifname otuz gün içinde reddedilmezse sözleşme kurulmuş sayılır. Sigorta istemleri kural olarak muacceliyetten itibaren iki yılda, tazminat ve bedel istemleri ise rizikodan itibaren her halde altı yılda zamanaşımına uğrar.

Deniz ticaretinde gemi, tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan araçtır; kendiliğinden hareket edememesi gemi sayılmasına engel değildir. Suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen bu amaçla kullanılan gemi, kim tarafından ve kimin hesabına işletildiğine bakılmaksızın ticaret gemisidir. Elverişlilik üç ayrı düzeyde düşünülür: denize elverişlilik gövde, donatım ve makine gibi esas kısımların olağan yolculuk tehlikelerine dayanabilmesini; yola elverişlilik teşkilat, yükleme, yakıt, kumanya ve gemi adamları bakımından yolculuğa hazır olmayı; yüke elverişlilik eşyanın kabulü, taşınması ve korunmasına uygunluğu ifade eder. Bütün gemiler kural olarak taşınır eşyadır. Donatan, gemisini menfaat sağlamak amacıyla suda kullanan gemi malikidir; maliki olmadığı gemiyi kendi adına işleten kişi de üçüncü kişilerle ilişkide donatan sayılabilir. Paydaş maliklerin gemiyi ortak hesapla işletmesi donatma iştirakidir.