HMGS İcra ve İflas Hukuku Konu Anlatımı

İcra teşkilatı, cebri icra faaliyetinin mahkeme kararından veya takip talebinden sonra fiilen yürütüldüğü idari-yargısal yapıdır. Her asliye mahkemesi yargı çevresinde yeteri kadar icra dairesi ve gerekli yerlerde iflas dairesi bulunur; icra dairesinde icra müdürü, müdür yardımcısı, katip ve diğer personel görev yapar. İş yoğunluğu bulunan yerlerde icra başmüdürü veya icra daireleri başkanlığı kurulabilir. Dairelerin işlemlerine karşı şikayet ve itirazları icra mahkemesi inceler; başkanlık bulunmayan yerlerde gözetim ve denetim de icra mahkemesi hakimine aittir. Cumhuriyet savcıları ve adalet müfettişleri ayrıca denetim yapar. Şikayet, daire işleminin kanuna aykırı veya olaya uygun olmaması nedeniyle öğrenmeden itibaren yedi gün içinde yapılır. Bir hakkın hiç yerine getirilmemesi veya sebepsiz geciktirilmesi halinde süre aranmaz. Şikayet tek başına icrayı durdurmaz.

Genel haciz yolu, para veya teminat alacaklarının ilamsız icra içinde en temel takip biçimidir. Cebri icra takip talebiyle başlar; alacağın niteliğine ve borçlunun durumuna göre haciz, rehnin paraya çevrilmesi veya iflas yolu seçilir. İflas yolu yalnız tacir sayılan, tacir hükümlerine tabi olan veya özel kanunla iflasa tabi tutulan kişiler için mümkündür; alacaklı bu kişiler hakkında haciz yolunu da seçebilir ve bir defaya mahsus harçsız yol değiştirebilir. Rehinle güvence altındaki alacakta kural önce rehnin paraya çevrilmesidir; rehin yetmezse kalan kısım için haciz veya iflas yoluna gidilebilir. Yetki genel usul kurallarına kıyasen belirlenir ve sözleşmenin yapıldığı yer icra dairesi de yetkilidir. Gece, tatil, ölüm, tereke, tutukluluk, askerlik ve ağır hastalık halleri takip işlemlerini sınırlayabilir. Takip talebi yazılı, sözlü veya elektronik yapılır.

Ödeme emri, genel haciz yolunda takip talebinden sonra borçluya yöneltilen ve borçluyu ödeme, teminat gösterme, mal beyanı verme veya itiraz etme konusunda uyaran temel işlemdir. İcra müdürü takip talebinin kanuni unsurları taşıdığını görürse ödeme emri düzenler; talebi kabul etmezse bu karar tutanağa geçirilir. Emir, borcun ve masrafların yedi gün içinde ödenmesini, imza inkarı varsa bunun ayrıca ve açıkça bildirilmesini, borca veya alacaklının takip hakkına itiraz edilecekse aynı sürede beyan edilmesini içerir. Ödeme emri iki nüsha düzenlenir ve fark varsa borçludaki nüsha esas alınır. Tebliğ takip talebinden itibaren en geç üç gün içinde gönderilir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle veya sözlü olarak itiraz eder. Süresinde itiraz takibi durdurur; kısmi itiraz ve imza itirazı açık yapılmalıdır.

İlamsız takipte ödeme emrine itiraz takibi durdurur; alacaklının bu durmayı aşması için seçebileceği yollar birbirine benzese de görevli yer, süre ve ispat rejimi bakımından ayrılır. İtirazın iptali, genel mahkemede açılan ve alacağın genel hükümlere göre ispatlandığı bir davadır; itirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde açılmalıdır. İtirazın kesin kaldırılması ise icra mahkemesinde, imzası ikrar edilmiş, noterlikçe onaylanmış veya resmi nitelikteki belgelerle istenebilir ve altı aylık süreye bağlıdır. İtiraz imza inkarına dayanan adi senetle ilgiliyse geçici kaldırma gündeme gelir; borçlunun duruşmaya bizzat katılması ve imza incelemesi önem kazanır. Haksız çıkan taraf bakımından yüzde yirmiden az olmayan tazminat, bazı hallerde yüzde on para cezası ve geçici haciz sonuçları doğabilir. Geçici kaldırmadan sonra borçtan kurtulma davası yedi gün içinde açılmalı ve kanuni teminat koşulu unutulmamalıdır.

Kambiyo senetlerine özgü takip, çek, poliçe veya bono niteliğindeki senede dayanan alacaklıya daha sıkı sürelerle ilerleyen özel bir icra yolu sağlar. Alacak rehinle güvenceye bağlanmış olsa bile bu özel takip korunur. Alacaklı, borçlu iflasa tabi ise haciz ve iflas yollarından hangisini seçtiğini belirtmeli, senedin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneği takip talebine eklemelidir. Haciz yolunda icra memuru senedin kambiyo vasfını ve vadesini inceler; ödeme emrinde on günlük ödeme, beş günlük şikayet, borca itiraz ve imzaya itiraz süreleri yer alır. Borca veya imzaya itiraz kural olarak yalnız satışı durdurur, mahkeme gerektiğinde geçici durma kararı verebilir. İflas yolunda ödeme, itiraz ve şikayet süresi beş gündür; itiraz edilmezse alacaklı ticaret mahkemesinden iflas ister, itiraz edilirse kaldırma ve iflas birlikte incelenir.

İlamlı icra, mahkeme kararında hükmedilen edimin cebri icra yoluyla yerine getirilmesidir; uygulanacak yol edimin türüne göre değişir. Taşınır tesliminde borçluya yedi günlük icra emri gönderilir, mal varsa zorla alınır, yoksa değeri haciz yoluyla tahsil edilir. Taşınmaz tahliye ve tesliminde de yedi günlük emir esastır; borçlu direnirse taşınmaz zorla teslim edilir, içeride kalan eşya için ayrı muhafaza ve satış usulü işletilir. Bir işin yapılması mümkünse borçlu yapmazsa iş üçüncü kişiye yaptırılıp gider borçludan alınabilir; yapılmama ilamına aykırılık cezai sonuç doğurur. Para ve teminat ilamlarında borçlu yedi gün içinde öder veya icranın geri bırakılmasını ister. İtfa, imhal ve zamanaşımı iddiaları güçlü belgeyle ispatlanmalıdır. Kanun yoluna başvuru icrayı kendiliğinden durdurmaz; teminat, depo veya haciz koşullarıyla geri bırakma süresi alınabilir.

Haciz, borçlunun mallarından alacak, faiz ve takip giderlerini karşılayacak kadarına hukuken el konulmasıdır; kanun aşırı haczi yasaklar ve icra memuruna alacaklı ile borçlu menfaatlerini dengeleme görevi verir. Haciz taşınır, taşınmaz, alacak ve haklar üzerinde kurulabilir; para ve kıymetli şeyler icra dairesinde saklanır, diğer mallar muhafaza altına alınır veya koşulları varsa yediemine bırakılır. Üçüncü kişinin mülkiyet veya rehin iddiası istihkak kurallarıyla çözümlenir. Hacze iştirak, belirli tarihlerden önceki güçlü belgelere dayanan alacaklılara aynı dereceye katılma imkanı verir. Satış kural olarak hacizden itibaren bir yıl içinde istenir; satış giderleri peşin yatırılmazsa talep yapılmamış sayılabilir. Açık artırma elektronik satış portalında yürütülür, asgari bedel ve teminat şartları aranır. Satış bedeli ortak masraflar düşüldükten sonra paylaştırılır; yetmezse sıra cetveli ve aciz vesikası gündeme gelir.

Rehinle güvence altına alınmış alacaklarda kural, alacaklının önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurmasıdır; kambiyo senetleri ve kanundaki özel istisnalar saklıdır. Taşınır rehninde takip talebinde rehin konusu, rehin maliki üçüncü kişi ve varsa sonraki rehin hakkı sahipleri gösterilir; borçluya ve rehin malikine on beş günlük ödeme emri gönderilir, itiraz süresi yedi gündür. İpotekte alacaklı resmi akit tablosunu ibraz eder; kayıtsız şartsız para borcu ikrarı ve muacceliyet varsa otuz günlük icra emri, diğer hallerde otuz günlük ödeme emri düzenlenir. Rehin hakkına açık itiraz edilmezse takip içinde artık tartışılamaz; ipotekte rehin hakkı kural olarak itiraz konusu yapılamaz. Satış taşınır rehninde altı ay, taşınmaz rehninde bir yıl içinde istenmezse takip düşer. Rehin bedeli yetmezse geçici veya kesin rehin açığı belgesi alacaklıya sonraki takip imkanlarını sağlar.

İflas yolları, iflasa tabi borçluya karşı hangi usulle iflas kararına gidileceğini gösterir. Adi iflas yolunda süreç icra dairesindeki takip talebi ve yedi günlük ödeme emriyle başlar; borçlu süresinde ödemez veya itirazı kaldırılırsa alacaklı ticaret mahkemesinden iflas isteyebilir. Kambiyo senetlerine özgü iflas yolu, çek, poliçe veya emre yazılı senede dayanan alacaklıya daha kısa ve sıkı bir takip imkanı verir; borçlu beş gün içinde ödeme, itiraz veya şikayet imkanlarını kullanmalıdır. Doğrudan doğruya iflas ise önce takip yapılmasını gerektirmeyen istisnai yoldur. Borçlunun kaçması, hileli işlemleri, ödemelerini tatil etmesi, ilamlı alacağı ödememesi, borca batık sermaye şirketi ya da kooperatif durumu ve borçlunun aczini bildirmesi bu çerçevede önem taşır. Sınavda süreler, yetkili mahkeme ve ödeme emri gerekip gerekmediği en sık karıştırılan noktalardır.

İflasın sonuçları, borçlunun malvarlığı üzerindeki bireysel hakimiyetin sona erip alacaklılar için toplu tasfiye düzeninin başlamasıdır. İflas açılınca müflisin haczedilebilir malları nerede bulunursa bulunsun iflas masasını oluşturur; kapanmaya kadar edinilen yeni mallar da kural olarak masaya girer. Müflis masaya ait mallarda alacaklılara karşı geçerli tasarruf yapamaz ve ona yapılan ödemeler ancak masaya giren miktar ölçüsünde borçtan kurtarır. Haciz takipleri durur, karar kesinleşince düşer; rehinli takipler masaya karşı devam edebilir. Borçlar muaccel hale gelir, para dışındaki edimler para alacağına çevrilir, takas sınırlı olarak mümkündür. Tasfiyede iflas dairesi malları deftere geçirir, basit veya adi tasfiye yolunu belirler, alacaklılar bildirim yapar, sıra cetveli düzenlenir, satış ve paylaştırma yapılır. Ödenmeyen kısım için aciz vesikası verilir ve tasfiye bitince mahkeme kapanma kararı verir.

Konkordato, borçlarını vadesinde ödeyemeyen veya ödeyememe tehlikesi yaşayan borçluya, alacaklı çoğunluğunun kabulü ve mahkeme tasdikiyle borçlarını yeniden düzenleme imkanı verir. Talep borçludan gelebileceği gibi iflas isteyebilecek alacaklıdan da gelebilir. Mahkeme belgeleri tam görürse geçici mühlet verir, komiser görevlendirir ve başarı ihtimali varsa kesin mühlete geçer. Mühlet, takipleri durdurur, borçlunun bazı tasarruflarını mahkeme iznine bağlar ve alacaklıların projeyi değerlendirmesi için koruma alanı yaratır. Proje kanuni çoğunlukla kabul edilse bile mahkeme, iflas ihtimaline göre daha iyi sonuç, kaynaklarla orantı, imtiyazlı alacaklar için güvence ve giderlerin yatırılması gibi tasdik şartlarını ayrıca inceler. İptal davası ise konkordatodan farklıdır; borçlunun alacaklıları zarara uğratan bağışlama, olağan dışı ödeme, rehin veya zarar kastı taşıyan işlemlerinin alacaklıya karşı etkisiz kılınmasını sağlar.