HMGS Medeni Hukuk Konu Anlatımı

Dürüstlük kuralı ve iyiniyet, medeni hukukun başlangıç hükümlerinde yan yana duran fakat aynı şeyi anlatmayan iki temel ölçüdür. Dürüstlük kuralı, kişinin hakkını kullanırken ve borcunu yerine getirirken davranışının hukuk düzenince kabul edilebilir olup olmadığını denetler. İyiniyet ise kanunun özel olarak sonuç bağladığı hallerde kişinin bir engeli veya eksikliği bilmemesinin korunup korunmayacağını gösterir. Bu ayrım HMGS çalışmasında önemlidir; çünkü dürüstlük davranış ölçüsüdür, iyiniyet ise çoğu kez bilgi durumu ve özen ölçüsüyle ilgilidir. Bir hakkın açıkça kötüye kullanılması korunmaz; buna karşılık iyiniyet, ancak kişi durumun gerektirdiği özeni göstermişse ileri sürülebilir. Bu nedenle aday önce olayda hangi kavramın sorulduğunu belirlemeli, sonra hakkın kullanımı mı yoksa hukuki sonuca güven mi tartışılıyor diye ayırmalıdır.

Hâkimin takdir yetkisi, kanunun her somut olayı ayrıntılı biçimde önceden çözemeyeceği kabulüne dayanır. Kanun bazı yerlerde haklı sebep, durumun gerekleri, uygun miktar, hakkaniyet veya benzeri açık ölçüler kullanır; bu alanlarda hâkim serbest ama keyfi olmayan bir değerlendirme yapar. Takdir yetkisi, kanun boşluğunu doldurma ile karıştırılmamalıdır. Kanun boşluğunda hâkim uygulanacak kuralı bulmaya çalışır; takdir yetkisinde ise kanun uygulanacak çerçeveyi vermiş, fakat sonucun somutlaştırılmasını hâkime bırakmıştır. Bu yetkinin sınırı hukuk ve hakkaniyettir. HMGS bakımından aday, takdir yetkisinin özellikle aile hukuku, kişiliğin korunması, ad değişikliği, tazminat, nafaka ve çocukla kişisel ilişki gibi alanlarda görünür olduğunu bilmelidir. Soruda hâkimin ölçüp biçmesi gereken somut durum varsa, cevap çoğu kez bu sınırlı takdir alanına dayanır.

İspat yükü, bir medeni hukuk uyuşmazlığında hangi tarafın hangi olguyu kanıtlaması gerektiğini gösteren temel kuraldır. Kanunda aksi bir düzenleme yoksa taraflardan her biri, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür. Bu kural, hak iddiası ile olgu iddiasını birbirine bağlar: bir sonuç isteyen kişi, o sonucu doğuran vakıaları ortaya koymalıdır. İspat yükü, delil sunma faaliyetiyle karıştırılmamalıdır; asıl işlevi, belirli bir olgu ispatlanamazsa bunun riskinin kime ait olacağını belirlemektir. Resmi sicil ve senetler belgeledikleri olgular bakımından güçlü kanıt değeri taşır, fakat içeriklerinin aksinin ispatı kanunda özel bir şekle bağlanmamışsa serbesttir. HMGS açısından bu başlık kişilik, ölüm, mal rejimleri, evlenme engelleri ve boşanma gibi alanlarda sürekli geri döner.

Kanunun uygulanması ve yorumu, medeni hukukta ilk adımın yalnız madde metnini okumak olmadığını gösterir. Kanun, sözü ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır; yani lafız ile amaç birlikte değerlendirilir. Uygulanabilir bir hüküm yoksa hâkim önce örf ve adet hukukuna, o da yoksa kanun koyucu gibi kural kurma yöntemine gider. Karar verirken bilimsel görüşler ve yargı kararları yardımcı kaynak niteliğindedir. Genel nitelikli hükümler ise uygun düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine yayılır. Bu başlık HMGS açısından başlangıç hükümlerinin merkezidir; çünkü yorum, boşluk doldurma ve genel hükümlerin uygulanması pek çok özel konuya yön verir. Aday, olayda açık hüküm mü, yorum ihtiyacı mı, yoksa gerçek boşluk mu bulunduğunu ayırmalıdır.

Gerçek kişiler, medeni hukukun hak sahibi ve borç yüklenebilen insan unsurunu ifade eder. Kişilik sağ olarak tam doğumla başlar, ölümle sona erer; sağ doğmak koşuluyla çocuğun ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti korunur. Bu yapı hak ehliyeti, fiil ehliyeti, hısımlık, yerleşim yeri, kişiliğin korunması, ad, doğum ve ölümün ispatı, gaiplik ve kişisel durum sicili gibi alt başlıklarla tamamlanır. HMGS çalışmasında gerçek kişiler konusu yalnız tanım değildir; kişinin ne zaman hak sahibi olduğu, hangi işlemleri bizzat yapabildiği, ölümün nasıl ispatlandığı ve kişisel durum kayıtlarının ne değer taşıdığı birlikte düşünülmelidir. Özellikle erginlik, ayırt etme gücü, kısıtlılık ve resmi sicil bağlantıları temel ayrım noktalarıdır.

Hak ehliyeti ile fiil ehliyeti arasındaki ayrım, kişiler hukukunun en temel ayrımıdır. Hak ehliyeti, her insanın hukuk düzeninin sınırları içinde haklara ve borçlara ehil olmasını anlatır ve herkes bakımından eşittir. Fiil ehliyeti ise kişinin kendi fiilleriyle hak edinebilmesi ve borç altına girebilmesidir. Fiil ehliyeti için ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmama şartları birlikte aranır. Ayırt etme gücü bulunmayanların fiilleri kural olarak hukuki sonuç doğurmaz; ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar ise yasal temsilci rızası olmadan borç altına giremezler. HMGS bakımından soru genellikle hak sahibi olma ile işlem yapabilme yeteneğini karıştırmaya yönelir; bu nedenle iki ehliyet ayrı tutulmalıdır. Bu ayrım, temsilci rızası ve işlemin sonucu bakımından da dikkatle değerlendirilmelidir.

Kişiliğin korunması, kişinin hukuk düzeni karşısındaki değerini yalnız malvarlığıyla sınırlamayan bir koruma alanıdır. Kimse hak ve fiil ehliyetinden vazgeçemez; özgürlüklerini hukuka veya ahlaka aykırı biçimde sınırlayamaz. Kişilik hakkına hukuka aykırı saldırı halinde kişi hâkimden korunma isteyebilir. Saldırının önlenmesi, devam eden saldırıya son verilmesi, sona ermiş saldırının hukuka aykırılığının tespiti, kararın bildirilmesi veya yayımlanması, maddi ve manevi tazminat ile kazancın verilmesi gibi yollar mümkündür. HMGS açısından ana ayrım, hukuka aykırılığı kaldıran sebepler ile dava türleridir. Rıza, üstün özel ya da kamusal yarar veya kanunun verdiği yetki yoksa kişilik hakkına saldırı kural olarak hukuka aykırıdır. Bu nedenle koruma yolları, saldırının aşamasına göre ayrı ayrı seçilmelidir.

Ad ve yerleşim yeri, gerçek kişinin medeni hukuk düzenindeki kimliğini ve hukuki bağlantı merkezini gösteren iki ayrı kurumdur. Yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir ve kural olarak aynı anda birden fazla yerleşim yeri olmaz. Değişiklik yeni yerleşim yerinin edinilmesine bağlıdır; bazı kişiler için yasal yerleşim yeri ayrıca belirlenir. Ad üzerindeki hak ise kişilik hakkının özel bir görünümüdür. Adın kullanılması çekişmeli ise tespit davası, haksız kullanılıyorsa sona erdirme ve koşullar varsa tazminat istenebilir. Ad değişikliği haklı sebebe dayanır ve hâkim kararı gerektirir. HMGS bakımından yerleşim yeri yetki, sicil ve aile hukuku sonuçlarıyla; ad ise kişiliğin korunmasıyla birlikte düşünülmelidir. Bu iki kurum, hem kimlik hem de mahkeme bağlantısı bakımından sonuç doğurur.

Tüzel kişiler, bağımsız bir hukuk öznesi olarak tanınan örgütlenmiş kişi toplulukları veya belirli bir amaca ayrılmış bağımsız mal topluluklarıdır. Kişilik, kendiliğinden her topluluğa değil, ilgili özel kuralların öngördüğü şartlarla kazanılır; amaç hukuka ya da ahlaka aykırıysa kişilik doğmaz. Kişilik kazanıldıktan sonra tüzel kişi, insanın doğasına bağlı nitelikler dışındaki haklara ve borçlara elverişli hale gelir. Fiil ehliyeti ise gerekli organların kurulmasına bağlıdır: tüzel kişinin iradesi bu organlar eliyle dışa yansır, organların işlemleri ve fiilleri tüzel kişiyi bağlayabilir. Organ üyeleri kendi kusurları nedeniyle ayrıca sorumlu olabilir. Yerleşim yeri kural olarak yönetim merkezidir. Sona erme halinde kişilik tasfiye ile sınırlı sürer; malvarlığının tasfiyesi ve kalan değerin hangi amaca yöneltileceği kanun, kuruluş belgesi ve organ kararına göre belirlenir.

Dernek ve vakıf, tüzel kişiliğin iki ayrı kuruluş mantığını gösterir. Dernekte merkezde kişiler vardır: en az yedi gerçek veya tüzel kişi, kazanç paylaşmayı hedeflemeyen ortak bir amaç için sürekli biçimde birleşir. Tüzük, derneğin adı, amacı, gelir kalemleri, üyeliği, organları ve örgütünü belirler; kuruluş bildirimi ve belgeler mülki amire verildiği anda tüzel kişilik doğar. Üyelik serbesttir; üye kabulü zorlanamaz, üye kalmaya da kimse mecbur edilemez. Genel kurul en yetkili karar organı, yönetim kurulu yürütme ve temsil organı, denetim kurulu ise iç denetim organıdır. Vakıfta ise merkezde kişiler değil, belirli ve sürekli bir amaca ayrılan mal ve haklar bulunur. Vakıf, resmi senet veya ölüme bağlı tasarrufla kurulur ve mahkeme siciline tescille tüzel kişilik kazanır. Denetim, vakıf malı ve gelirinin amaca uygun kullanılmasına yönelir.

Nişanlanma, iki kişinin ileride evlenme yönündeki karşılıklı iradesine dayanan, fakat evlenmeyi zorla gerçekleştirmeye elverişli olmayan bir aile hukuku ilişkisidir. Küçük veya kısıtlı nişanlanmışsa ilişki ancak yasal temsilcinin rızasıyla onu bağlar. Nişanlılık bozulduğunda kanun, tarafı evlenmeye mahkum etmek yerine bozulmanın mali ve kişisel etkilerini düzenler. Haklı neden olmadan nişanı sona erdiren ya da bozulmaya kendisine yüklenebilen nedenle yol açan kusurlu taraf, evlenme hazırlıkları için yapılan makul harcamalar ve maddi fedakarlıklar bakımından uygun tazminat ödeyebilir. Kişilik hakkı zedelenen nişanlı manevi tazminat isteyebilir. Evlenme dışında sona ermede alışılmış ölçüyü aşan hediyeler geri alınabilir; tüm bu talepler sona ermeden başlayarak bir yıllık zamanaşımına tabidir. Bu yapı, nişanı sonuçsuz bırakmaz; fakat evlenme kararını baskı aracına dönüştürmez.

Evlenme, yalnız iki kişinin irade açıklamasıyla değil, kanunun aradığı ehliyet, engel, başvuru ve tören koşullarının birlikte gerçekleşmesiyle kurulur. Kural olarak tarafların on yedi yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücüne sahip olması gerekir; küçük veya kısıtlı için yasal temsilci izni aranır. Hâkim, çok sınırlı olarak on altı yaşını dolduran kişi bakımından olağanüstü durum ve önemli sebep varsa izin verebilir. Yakın kan ve kayın hısımlığı, evlat edinme bağı, önceki evliliğin sona erdiğinin ispatlanamaması, bazı gaiplik durumları, kadın için bekleme süresi ve evlenmeye tıbben engel akıl hastalığı özel engellerdir. Başvuru evlendirme memurluğuna yapılır; memur belgeleri ve koşulları inceler. Evlenme, memur ve iki tanık önünde tarafların olumlu sözlü cevaplarıyla doğar. Butlan sebepleri bulunsa bile evlilik, hâkim kararına kadar geçerli evlilik sonuçlarını üretir.

Evliliğin genel hükümleri, evlenme anından itibaren eşler arasında kurulan ortak hayatın nasıl yürütüleceğini gösterir. Bu düzen, eşlerden birini üstün konuma yerleştirmez; konutun seçilmesi, birliğin yönetilmesi, giderlere katılma ve çocuklara özen gösterme bakımından ortak sorumluluk esasına dayanır. Eşler birlikte yaşama, sadakat ve yardım borçları altındadır. Ortak yaşam sürerken her eş ailenin sürekli ihtiyaçları için birliği temsil edebilir; diğer ihtiyaçlarda temsil, yetkilendirme veya gecikmede sakınca bulunan özel durumlarla sınırlıdır. Temsilin sonucu çoğu kez üçüncü kişilere karşı birlikte sorumluluktur. Aile konutu ayrıca korunur; kira sözleşmesi, devir ve hak sınırlamaları diğer eşin açık rızasına bağlanır. Birliğin yükümlülükleri aksarsa hâkim uyarıdan parasal katkıya, ayrı yaşam önlemlerinden tasarruf sınırlamasına kadar değişen kararlar verebilir. Temel ölçü ortak yarardır.

Mal rejimleri, evlilikte eşlerin mallarının hangi gruplara ayrılacağını, borçlardan kimin ne ölçüde sorumlu olacağını ve rejim sona erdiğinde paylaşımın nasıl yapılacağını belirleyen sistemdir. Varsayılan düzen edinilmiş mallara katılmadır; eşler kanuni sınırlar içinde mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı seçeneklerinden birini sözleşmeyle seçebilir. Sözleşme evlilikten önce ya da sonra kurulabilir, ayırt etme gücü ve kural olarak noter şekli aranır. Haklı sebepler, iflas veya haciz gibi durumlar mevcut rejimi mal ayrılığına çevirebilir. Tasfiyede önce malların niteliği ve sona erme anı saptanır; ardından geri alma, katkı, denkleştirme, artık değer, paylaşım oranı ve ödeme biçimi belirlenir. Bu başlıkta esas ayrım, her rejimin farklı paylaşım mantığı kurması ve aile konutu ile ev eşyası gibi değerlerde üstün yarar temelli özgüleme imkanı tanımasıdır.

Boşanma, yalnız evlilik bağını sona erdiren bir karar değildir; sebebin türüne, tarafların kusuruna, çocukların durumuna ve mali sonuçlara göre çok katmanlı sonuç doğurur. Zina, hayata kast, pek kötü veya ağır onur kırıcı davranış gibi bazı sebeplerde dava hakkı öğrenmeden itibaren kısa süreye ve her halde olaydan itibaren üst süreye bağlıdır; affeden eş bu yola dayanamaz. Suç işleme, haysiyetsiz hayat sürme, terk ve akıl hastalığı ise kendi özel koşullarıyla değerlendirilir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması genel sebep olarak hem çekişmeli hem anlaşmalı boşanmanın zeminini kurar. Dava açılınca hakim geçici önlemleri kendiliğinden alır. Karar sonrası soyadı, tazminat, yoksulluk nafakası, mal rejimi, mirasçılık, çocukla kişisel ilişki, giderlere katılma ve yargılama usulü ayrı ayrı ele alınır.

TMK m.282-304 çerçevesinde soybağı, önce çocuğun ana ve baba ile hukuki bağının hangi yolla kurulduğunu gösterir. Ana ile soybağı doğumla kurulur. Baba ile soybağı ise ana ile evlilik, tanıma veya mahkemenin babalığa hükmetmesiyle kurulur; evlat edinme de ayrı bir kurma yoludur. Evlilik devam ederken ya da evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuk için koca baba sayılır. Bu karine kesin değildir; koca, ana veya çocuk soybağının reddi davasıyla karineyi çürütebilir. Kanun, evlilik içinde ana rahmine düşme ile evlenmeden önce veya ayrı yaşama sırasında ana rahmine düşme hallerinde ispatı özellikle farklı düzenler. Sonradan evlenme, tanıma ve babalık hükmü de baba yönünden soybağını kuran veya tartışmaya açan ayrı mekanizmalardır.

Velayet, çocuğun kişiliği, eğitimi, temsili ve korunması üzerinde ana babaya yüklenen ödev-yetki dengesidir. Merkezde ebeveynin tercihi değil çocuğun yararı vardır. Evlilik devam ederken yetki birlikte kullanılır; ayrılık, boşanma, ölüm veya evlilik dışı doğum gibi durumlarda kimin veli olacağı ayrı kurallarla belirlenir. Kapsam, çocuğun gündelik yaşam düzeninden mesleki eğitimine, dini eğitim kararından üçüncü kişilerle yapılacak işlemlerde temsile kadar uzanır. Çocukla kişisel ilişki ve bakım giderleri de bu bütün içinde değerlendirilir. Çocuğun gelişimi tehlikeye girerse hâkim önce uygun koruma tedbirlerine yönelir; yerleştirme ve velayetin kaldırılması daha ağır müdahale basamaklarıdır. Üvey çocuk ve üçüncü kişiyle ilişki kuralları da sınırları tamamlar. Kaldırma kararı, bakım ve eğitim giderlerine katlanma borcunu sona erdirmez; neden ortadan kalkarsa velayet yeniden kurulabilir.

Vesayet, velayet koruması dışında kalan küçükler ile kendi işlerini güvenle yürütemeyen erginler için mahkeme denetimli bir temsil ve koruma rejimidir. Sistem sulh hukuk mahkemesi, asliye hukuk mahkemesi, vasi ve kayyım çevresinde işler; özel vesayette aile meclisi istisnai rol alabilir. Küçüklük, akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, belirli hapis halleri ve kişinin kendi istemi vesayet alanını açar. Vasi kişiyi korur, malvarlığını özenle yönetir, temsil eder ve düzenli hesap verir. Kayyım daha sınırlı bir iş veya malvarlığı için atanır; yasal danışmanlık ise kısıtlama kadar ağır olmayan bir ehliyet sınırlaması sağlar. Yerleşim yeri değişikliği, taşınmaz işlemleri, önemli borçlanmalar, miras ve işletme kararları izin denetimine bağlanır; kusurlu yönetim vasi, kayyım, yasal danışman ve Devlet bakımından sorumluluk doğurur.

Nafaka, TMK'de tek bir kurum gibi görünse de boşanma sonrası eş desteği, çocuk bakım giderleri ve hısımlar arasındaki yardım borcu farklı şartlarla işler. Yoksulluk nafakasında talepte bulunan eşin boşanma nedeniyle geçim sıkıntısına düşmesi ve karşı tarafa göre daha ağır kusurlu olmaması aranır; borçlunun kusurlu olması şart değildir. Çocuk nafakası bakım, eğitim ve korunma giderlerine yönelir; erginlik kural olmakla birlikte eğitim devam ediyorsa ana babadan beklenebilir ölçü sürer. Miktar belirlenirken ihtiyaç, yaşam düzeyi, ödeme imkanı ve çocuğun geliri birlikte tartılır. Yardım nafakası üstsoy, altsoy ve refah içindeki kardeşleri kapsayan aile dayanışmasıdır. İrat biçimindeki ödemeler değişen koşullara göre uyarlanabilir; geçici ödeme, depo ve güvence kararları özellikle çocuğun bakımının aksamasını önler. Yetki kuralları da talebin nerede ileri sürüleceğini gösterir.

Yasal mirasçılık, mirasbırakanın iradesiyle ayrıca düzenlenmemiş terekenin kimlere geçeceğini zümre sistemi içinde belirler. İlk sırada altsoy bulunur; çocuklar eşit mirasçı olur ve mirasbırakandan önce ölen çocuğun yerine kendi altsoyu geçer. Altsoy yoksa ana ve baba zümresi devreye girer, onların yerini de kendi altsoyları alabilir; bir tarafta hiç mirasçı kalmazsa miras diğer tarafa yönelir. Bu zümre de yoksa büyük ana ve büyük baba hattı incelenir, sağ kalan eşin varlığı üçüncü zümrede pay geçişlerini ayrıca etkiler. Evlilik dışı çocuklar baba yönünden soybağı tanıma veya hükümle kurulmuşsa evlilik içi hısımlar gibi mirasçı olur. Evlatlık, evlat edinene kan hısımı gibi mirasçı olurken kendi ailesindeki mirasçılığını korur. Hiç mirasçı yoksa tereke Devlete geçer; bu son basamak bütün yasal mirasçı araştırmasının tamamlanmasına bağlıdır.

Ölüme bağlı tasarruflar, mirasbırakanın ölümünden sonra sonuç doğuracak iradesini hangi şartlarla ve hangi sınırlar içinde kurabileceğini gösterir. Vasiyet yapma ehliyeti için ayırt etme gücü ve on beş yaşın doldurulması yeterliyken, miras sözleşmesi daha ağır şartlara bağlanır; ayırt etme gücü yanında erginlik ve kısıtlı olmama aranır. İrade yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama ile sakatlanmışsa tasarruf geçersizdir; fakat mirasbırakan durumu öğrenmesine veya baskıdan kurtulmasına rağmen bir yıl içinde dönmezse tasarruf geçerli sayılır. Tasarruf özgürlüğü de sınırsız değildir: altsoy, ana baba veya eş varsa saklı paylar korunur, yoksa mirasın tamamı üzerinde tasarruf edilebilir. Mirasçı atama mirasın tamamı ya da oranı üzerinde hak verir; belirli mal bırakma ise kişiyi mirasçı yapmadan mal, intifa, edim, irat veya borçtan kurtarma sağlar. Yedek mirasçı, artmirasçı, vakıf ve miras sözleşmesi hükümleri bu temel ayrımların uygulamadaki görünümüdür.

Saklı pay, mirasbırakanın ölüme bağlı tasarruf özgürlüğünü altsoy, ana ve baba ile sağ kalan eş lehine sınırlayan miras hukuku güvencesidir. Tasarruf edilebilir kısım, önce bu saklı paylar dışında kalan alanın belirlenmesiyle anlaşılır; altsoyun saklı payı yasal miras payının yarısı, ana ve babadan her birinin saklı payı yasal miras payının dörtte biri, sağ kalan eşin saklı payı ise birlikte mirasçı olduğu zümreye göre yasal payın tamamı veya dörtte üçüdür. Hesap, ölüm günündeki tereke durumuna göre yapılır; borçlar, cenaze giderleri, tereke işlemleri ve üç aylık geçim giderleri indirilir. Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar ile bazı hayat sigortası değerleri hesaba katılabilir. Saklı payının karşılığını alamayan mirasçı, tasarruf edilebilir kısmı aşan kazandırmaların azaltılmasını dava eder. Tenkis önce ölüme bağlı tasarruflardan, yetmezse en yeni sağlararası kazandırmadan geriye doğru yürür; dava süreye bağlıdır, fakat def'i her zaman ileri sürülebilir.

Mirasın geçmesi, mirasın ölümle açılmasıyla başlayan ve terekenin korunmasından mirasçıların sorumluluğuna kadar uzanan geçiş rejimidir. Ölüm anı, hem terekenin değerlenmesinde hem mirasçı veya vasiyet alacaklısı olabilmek için sağ ve mirasa ehil bulunma şartında belirleyicidir. Açılma yeri mirasbırakanın yerleşim yeridir; iptal, tenkis, paylaşma ve miras sebebiyle istihkak davaları da bu merkezde görülür. Mirastan yoksunluk ağır hukuka aykırı davranışlara bağlanır, kişisel etki doğurur ve mirasbırakanın affıyla kalkabilir. Mirasçılar mirası ölümle bir bütün olarak kazanır, haklarla birlikte borçlardan da kişisel sorumlu olur. Bu otomatik kazanma, ret, resmi defter ve resmi tasfiye kurumlarıyla dengelenir. Sulh hakiminin koruma önlemleri, vasiyetnamenin açılması, mirasçılık belgesi ve miras sebebiyle istihkak davası, geçişin güvenli ve denetlenebilir biçimde yürütülmesini sağlar.

Mirasın paylaşılması, miras ortaklığını sona erdiren tek işlemden ibaret değildir; Türk Medeni Kanunu bu konuyu paylaşmayı isteme hakkından başlayıp erteleme, elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete çevrilmesi, payların oluşturulması, özel nitelikli malların özgülenmesi, denkleştirme, paylaşma sözleşmesi ve paylaşmadan sonraki sorumluluklara kadar düzenler. Her mirasçı, sözleşme veya kanun nedeniyle ortaklığı sürdürme yükümlülüğü yoksa paylaşma isteyebilir; terekedeki malın aynen paylaştırılması, olanak yoksa satış yoluyla paylaşılması sulh hâkiminden talep edilebilir. Cenin, değer kaybı tehlikesi, aile konutu, bütünlük oluşturan eşya, mirasbırakanın alacakları ve rehinli tereke malları paylaşmanın biçimini etkileyen özel durumlardır. Paylaşma tamamlandıktan sonra yazılı sözleşme, garanti borcu, zamanaşımı, üçüncü kişilere karşı müteselsil sorumluluk ve mirasçıların birbirine rücu ilişkisi önem kazanır. Mirasbırakanın ölüme bağlı paylaştırma kuralları bağlayıcı olabilir; ancak amaçlanmamış eşitsizliklerde denkleştirme saklı tutulur. Payların kura yoluyla özgülenmesi de uyuşmazlık ihtimalinde devreye girer.

Zilyetlik, Türk Medeni Kanunu sisteminde bir şey üzerindeki fiili hakimiyete dayanır; taşınmaz üzerindeki irtifak hakları ve taşınmaz yüklerinde hakkın fiilen kullanılması da zilyetlik sayılır. Bu nedenle zilyetlik mülkiyetle aynı kavram değildir, fakat taşınırlar bakımından mülkiyet karinesi ve dava savunması gibi güçlü sonuçlar doğurur. Asli zilyet malik sıfatıyla zilyet olan kişidir; feri zilyet ise sınırlı ayni hak veya kişisel hakkın kurulması ya da kullanılması için şeyi elinde bulundurur. Dolaysız zilyet fiili hakimiyeti doğrudan, dolaylı zilyet başka kişi aracılığıyla sürdürür. Zilyetlik teslimle, temsilciye teslimle, teslimsiz devirle ve emtiayı temsil eden senetlerin teslimiyle el değiştirebilir. Zilyet gasp ve saldırıya karşı kuvvet kullanarak savunma, geri verme ve saldırının sona erdirilmesi davaları açma imkanına sahiptir. İyiniyetli ve iyiniyetli olmayan zilyedin iade, gider, ürün ve zarar sorumluluğu farklıdır.

Tapu sicili, taşınmazlar üzerindeki hakları göstermek üzere tutulan resmi kayıt düzenidir ve tapu kütüğü, kat mülkiyeti kütüğü, yevmiye defteri, belgeler ve planlardan oluşur. Sicile arazi, taşınmazlar üzerindeki bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyetine konu bağımsız bölümler taşınmaz olarak kaydedilir; özel mülkiyete tabi olmayan ve kamunun yararlanmasına ayrılan taşınmazlar ise tescili gerekli bir ayni hak kurulmadıkça kütüğe yazılmaz. Her taşınmaza tapu kütüğünde ayrı sayfa açılır; mülkiyet, irtifak hakları, taşınmaz yükü ve rehin hakları tescil sütunlarına işlenir. Tescil istemleri yevmiye defterine istem sırasıyla yazılır, belgeler saklanır ve resmi ölçüme dayanan plan taşınmazın belirlenmesinde esas alınır. Tapu sicilinin tutulmasından doğan zararlardan Devlet sorumludur. Sicil herkese açıktır, ilgisini inanılır kılan kişi kayıt ve belgeleri görebilir; kimse sicildeki kaydı bilmediğini ileri süremez. Tescil ayni hakların doğumu, sırası ve iyiniyetli üçüncü kişilerin korunması bakımından merkezîdir.

Mülkiyet hakkı, eşya hukukunda malik ile şey arasındaki en geniş ayni hakimiyet ilişkisidir. Malik hukuk düzeninin sınırları içinde şeyi kullanma, ondan yararlanma ve onun üzerinde tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir. Haksız zilyede karşı istihkak davası ve haksız elatmaya karşı elatmanın önlenmesi davası bu hakkın koruma araçlarıdır. Mülkiyetin kapsamı bütünleyici parça, doğal ürün ve eklenti kurallarıyla belirlenir. Bütünleyici parça asıl şeyin temel unsuru olup, asıl şey yok edilmeden veya yapısı değiştirilmeden ondan ayrılamayan parçadır. Bir şeye malik olan kimse onun bütünleyici parçalarına da malik olur. Mülkiyet hakkı, kullanma, yararlanma ve tasarruf yetkilerini birlikte verir; fakat bütünleyici parça, ürün, eklenti, paylı mülkiyet, elbirliği mülkiyeti ve taşınır mülkiyeti kuralları bu yetkilerin hangi eşya ve hangi ortaklık ilişkisi üzerinde kullanılacağını belirler. Paylı mülkiyette belirli pay, elbirliği mülkiyetinde pay yokluğu ayırıcıdır.

Taşınmaz mülkiyetinde önce hangi değerlerin taşınmaz sayıldığını ayırmak gerekir: arazi, tapuda ayrı sayfaya bağlanan bağımsız ve sürekli haklar ile kat mülkiyeti kütüğündeki bağımsız bölümler. Kazanmanın ana yolu tescildir; miras, mahkeme kararı, cebri icra, işgal, kamulaştırma ve kanuni hallerde hak daha önce doğsa da tasarruf için tapu kaydı gerekir. Devir sözleşmesi resmi şekle bağlıdır. Tapulu taşınmazda işgal ancak malik istemiyle kayıt silinmişse düşünülebilir; tapusuz yer işgalle özel mülkiyete geçmez. Mülkiyet, yarar ölçüsünde hava ve yer altı katmanlarını, yapıları, bitkileri ve kaynakları kapsar. Sınırlar öncelikle tapu planıyla okunur. Malzeme, taşkın yapı, üst hakkı, mecra ve taşınır yapı kuralları bütünleyici parça mantığını sınırlar. Kanuni kısıtlamalar tescilsiz etkilidir; komşuluk hükümleri taşkın kullanım, kazı, dal-kök, su akışı, zorunlu mecra ve geçit dengesini kurar.

Taşınır mülkiyeti, taşınabilen maddi şeyler ile edinmeye elverişli olup taşınmaz mülkiyetine girmeyen doğal güçler üzerinde kurulan mülkiyettir. TMK sistemi, taşınır mülkiyetinin devrinde zilyetliğin devrini merkez alır; iyiniyetle malik olmak üzere zilyetliği devralan kişi, devreden yetkisiz olsa bile zilyetlik hükümlerinin koruduğu ölçüde mülkiyet kazanabilir. Mülkiyeti saklı tutma kaydı resmi sözleşme ve özel sicil şartına bağlanmış, hükmen teslim ise üçüncü kişileri zarara sokma veya taşınır rehni kurallarından kaçma amacı varsa etkisiz bırakılmıştır. Sahiplenme, bulunan eşya, define, düşen veya sürüklenen şeyler, işleme, karışma ve birleşme ile kazandırıcı zamanaşımı taşınır mülkiyetinin kanuni kazanma yollarını oluşturur. Taşınır mülkiyeti, malik terk etmedikçe veya başkası tarafından kazanılmadıkça yalnız zilyetliğin kaybıyla sona ermez; bu sonuç zilyetlik ile mülkiyet arasındaki ayrımı gösterir. Bulan kişinin yükümlülükleri, işleyenin iyiniyeti, karışan malların ayrılabilirliği ve zamanaşımı zilyetliğinin niteliği her kazanma yolunda ayrı sonuç verir. Özellikle zilyetlik devri, mülkiyeti saklı tutma sicili, hükmen teslimin üçüncü kişilere etkisi, bulunan eşyada beş yıllık süre ve yalnız zilyetlik kaybının mülkiyeti sona erdirmemesi ayrı ayrı hatırlanmalıdır.

Sınırlı ayni haklar, mülkiyetin sağladığı tam hâkimiyetten ayrılarak başkasına belirli bir yararlanma, kullanma, katlanma veya teminat yetkisi veren ayni haklardır. TMK’nın ilgili kısmında irtifak hakları, taşınmaz yükü ve rehin hakları ana gruplar olarak görünür. İntifa hakkı taşınır, taşınmaz, hak veya malvarlığı üzerinde tam yararlanma yetkisi sağlayabilir; oturma hakkı yalnız konut olarak yararlanma verir ve devredilemez; üst hakkı arazinin altında veya üstünde yapı yapma ya da mevcut yapıyı koruma yetkisi tanır; kaynak hakkı başkasının arazisindeki kaynaktan su alma ve akıtma yetkisiyle ilgilidir. Rehin hakları ise yararlanma değil güvence işlevi görür. Taşınmaz rehni ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi şeklinde, taşınır rehni kural olarak zilyetliğin alacaklıya devriyle kurulur. Bu ayrım, yararlanma irtifakları ile teminat rehinlerinin aynı üst başlık altında fakat farklı hukuki amaçlarla düzenlendiğini gösterir. Olaylarda hakkın kişiye mi taşınmaza mı bağlı olduğu, tescil veya zilyetlik devri şartı, devredilebilirlik, sona ermede iade ya da satış bedelinden tatmin sonucu ayrıca ayırt edilmelidir.

Rehin hakkı, alacağı bir malın veya hakkın değeriyle güvenceye bağlayan sınırlı ayni haktır; borç ödenmezse alacaklı doğrudan malik olmaz, satış bedelinden öncelikle tatmin edilir. Taşınmaz rehni yalnız ipotek, ipotekli borç senedi veya irat senedi biçiminde kurulabilir. Kural olarak tapuya kayıtlı ve belirli taşınmaz gerekir; sözleşme resmi şekilde yapılır, hak tescille doğar. Rehin bütünleyici parçaları, eklentileri ve bazı kira bedellerini kapsayabilir. Paylı mülkiyette paydaş kendi payını rehnedebilir; elbirliği mülkiyetinde bütün maliklerin birlikte hareket etmesi gerekir. Derece sistemi sırayı belirler, boşalan dereceye geçiş kendiliğinden olmaz. Değer azalırsa alacaklı yasaklama, güvence, eski hale getirme veya kısmi ödeme isteyebilir. Taşınır rehninde ana kural zilyetliğin alacaklıya geçirilmesidir; sicilli istisnalar, art rehin, alt rehin, sıra, eklenti ve hapis hakkı ayrıca ayrıştırılmalıdır.