HMGS Milletlerarası Özel Hukuk Konu Anlatımı

Vatandaşlığın kazanılması, kişiyi belirli bir devletin siyasal ve hukuki topluluğuna bağlayan statünün elde edilmesini ifade eder. Yerel HMGS soru dosyalarında bu başlık, doğumla kazanma ve sonradan kazanma ayrımı üzerinden ele alınır. Doğumla kazanma aslen kazanmadır; ana veya babadan biriyle kurulan vatandaşlık bağı temel eksendir. Türkiye'de doğup başka bir devlet vatandaşlığını kazanamayan çocuk bakımından doğum yeri tamamlayıcı bir rol üstlenebilir. Sonradan kazanma ise doğumdan sonra yetkili makam kararı, evlenme veya seçme hakkı gibi yollarla ortaya çıkar. Bu başlıkta asıl sınav hassasiyeti, vatandaşlığın yalnız doğumla kazanılmadığını ve soybağı ilkesinin genel kural, doğum yerinin ise tamamlayıcı nitelikte olduğunu görebilmektir.

Vatandaşlığın kaybedilmesi, vatandaşlık bağının hukuken sona erdiği halleri anlatır. Yerel HMGS soru dosyasında kayıp halleri, kişinin iradesine dayanan ve yetkili makam işlemine dayanan görünümlerle açıklanır. Vatandaşlıktan çıkma, kişinin izin alarak kendi iradesiyle vatandaşlık bağını sona erdirmesidir. Kaybettirme, kişinin iradesi dışında yetkili makam kararıyla sonuç doğurur. İptal ise vatandaşlığın yalan beyan veya gizleme gibi hukuka aykırı yollarla kazanılması halinde, kazanma işleminin geriye etkili biçimde ortadan kaldırılmasıdır. Bu başlıkta özellikle başka bir devlet vatandaşlığını kazanmanın Türk vatandaşlığını her durumda kendiliğinden sona erdirmediği unutulmamalıdır; kayıp için kanunda öngörülen yolun gerçekleşmesi gerekir.

Yabancılar hukuku başlığı, yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Türk mahkemeleri önündeki usuli konumunu özellikle teminat ve yargı muafiyeti üzerinden öğretir. MÖHUK sisteminde yabancı kişi Türk mahkemesinde dava açabilir, davaya katılabilir veya icra takibi başlatabilir; fakat bu faaliyet, yargılama giderleri ve karşı tarafın doğabilecek zararları bakımından teminatla dengelenir. Teminat miktarı kanunda sabitlenmiş değildir, somut uyuşmazlıkta mahkeme tarafından belirlenir. Buna karşılık karşılıklılık varsa mahkeme yabancıyı teminattan muaf tutar; sınavda bu nokta takdire bağlı serbestlik gibi değil, karşılıklılık esasına bağlı muafiyet olarak okunmalıdır. Yabancı devlet bakımından ise özel hukuk ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yargı muafiyeti kabul edilmez ve bu davalarda diplomatik temsilcilere tebligat yapılabilir. Bu çerçeve, yabancı olmanın dava ehliyetini kaldırmadığını, ancak Türk yargılamasında bazı güvence ve bildirim sonuçları doğurduğunu gösterir.

Kanunlar ihtilafı, yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk işlem ve ilişkilerinde doğrudan esasa girmeden önce hangi hukukun uygulanacağını bulma yöntemidir. MÖHUK hakime Türk bağlama kurallarını ve bu kurallarla yetkili kılınan yabancı hukuku re’sen uygulama görevi verir; taraflar yalnızca yabancı hukukun içeriğinin araştırılmasına yardımcı olabilir. Yabancı hukuk tüm araştırmaya rağmen belirlenemezse Türk hukuku uygulanır. Bağlama noktaları vatandaşlık, yerleşim yeri, mutad mesken, malın bulunduğu yer, işlemin yapıldığı yer, hukuk seçimi ve en sıkı ilişki gibi ölçütlerle kurulur. Kamu düzenine açık aykırılık, doğrudan uygulanan Türk kuralları, şekil ve zamanaşımı düzenlemeleri bu sistemin sınırlarını oluşturur. Sınavda temel tuzak, uygulanacak hukuk sorusunu mahkemenin yetkisiyle karıştırmaktır. Bağlama kuralı sırası doğru kurulursa, yabancı hukukun uygulanması, Türk hukukuna dönüş ve istisna mekanizmaları birlikte anlaşılır.

Milletlerarası yetki, yabancılık unsuru bulunan özel hukuk uyuşmazlığında Türk mahkemelerinin davayı görebilme bağlantısını açıklar. MÖHUK’un ana kuralı, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisinin iç hukuktaki yer itibarıyla yetki kurallarıyla belirlenmesidir. Bunun yanında Türk vatandaşlarının kişi halleri, Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan yabancıların bazı kişi hali kararları, miras davaları, iş ilişkileri, tüketici sözleşmeleri ve sigorta uyuşmazlıkları için özel yetki düzenlemeleri vardır. Yetki anlaşması ise yalnızca münhasır yetki bulunmayan, yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklarda yabancı devlet mahkemesi lehine yapılabilir; yazılı delille ispat aranır. İşçi, tüketici ve sigorta alanlarındaki koruyucu yetki kuralları taraf anlaşmasıyla kaldırılmaz. Bu başlık, uygulanacak hukukla karıştırılmamalıdır. Doğru çözüm, davayı açan kişiyi, uyuşmazlık türünü ve varsa koruyucu yetki hükmünü aynı anda okumaya bağlıdır.

Tanıma ve tenfiz, yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de hangi etkiyi doğuracağını belirleyen iki ayrı kurumdur. Tenfiz, yabancı hukuk davası ilamının Türkiye’de icra edilebilmesi için yetkili Türk mahkemesinden karar alınmasını gerektirir; kararın verildiği devlet hukukuna göre kesinleşmiş olması şarttır. Görevli mahkeme asliye mahkemesidir ve yetki, kendisine karşı tenfiz istenen kişinin Türkiye’deki yerleşim yeri, sakin olduğu yer veya bunlar yoksa Ankara, İstanbul ya da İzmir mahkemeleriyle kurulur. Tenfizde karşılıklılık, münhasır yetki engelinin bulunmaması, kamu düzenine açık aykırılık olmaması ve savunma hakkına ilişkin itirazların değerlendirilmesi aranır. Tanıma ise yabancı ilamın kesin delil veya kesin hüküm etkisinin kabulüdür; karşılıklılık şartı tanımada uygulanmaz. Bu nedenle her yabancı karar için önce istenen etkinin icra mı, yoksa kesin hüküm veya delil etkisi mi olduğu sorulmalıdır.