HMGS Anayasa Hukuku Konu Anlatımı

Anayasa hukukunun genel esasları, devlet iktidarının kaynağını, sınırını ve kullanılma biçimini açıklar. 1982 Anayasası’nın başlangıç metni ve genel esaslar bölümü bu teorinin merkezindedir. Devletin cumhuriyet olduğu, Cumhuriyetin insan haklarına saygılı, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri taşıdığı, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütün olduğu, resmi dilin Türkçe, başkentin Ankara olduğu ve ilk üç maddenin değiştirilemeyeceği belirtilir. Egemenlik millete aittir; ancak Anayasanın gösterdiği yetkili organlar eliyle kullanılır. Yasama TBMM’ye, yürütme Cumhurbaşkanına, yargı bağımsız ve tarafsız mahkemelere verilmiştir. Kuvvetler ayrılığı organlar arası üstünlük değil, yetki ve görevlerin işbölümü olarak anlaşılmalıdır. Anayasanın üstünlüğü ise bütün organları, idareyi, kuruluşları ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Eşitlik ilkesi de bu sistemin parçasıdır; devlet organları işlemlerinde imtiyaz yaratmadan kanun önünde eşitliği gözetmek zorundadır.

Türk anayasal gelişiminin ilk adımı 1808 tarihli Senedi İttifak'tır; padişah ile ayanlar arasında imzalanan bu belge, padişahın sınırsız yetkisini ilk kez kısıtlamıştır. 1839 Tanzimat Fermanı, kanunun üstünlüğünü ve din ayrımı gözetmeksizin eşitliği ilk kez kabul etmiş; 1856 Islahat Fermanı bu eşitliği gayrimüslimlerin memuriyete ve eğitime erişimiyle derinleştirmiştir. 1876 Kanunuesasi, Osmanlı'nın ilk ve tek anayasası olarak Meclisi Umumi adıyla iki kanatlı bir parlamento kurmuş, ancak yürütmeyi padişaha bağlı bırakmıştır; 1909 değişiklikleri meclisin yetkilerini genişletip padişahınkini sınırlamıştır. 1921 Anayasası, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilk kez ilan etmiş ve meclis hükümeti sistemini benimsemiş; 1923 değişikliğiyle Cumhuriyet ilan edilmiştir. 1924 Anayasası ise 1876 ve 1921 anayasalarını birlikte yürürlükten kaldırarak tek anayasalı döneme geçmiş, sonraki yıllarda laiklik ilkesi, kadınlara seçme-seçilme hakkı ve tek dereceli gizli oy gibi köklü değişikliklerle günümüz anayasal düzenine giden yolu açmıştır.

Anayasanın başlangıç hükümleri, devletin yalnızca adını değil, anayasal kimliğini de kurar. Türkiye Devletinin biçimi Cumhuriyettir; bu Cumhuriyet insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik, sosyal ve hukuk devleti nitelikleriyle tanımlanır. Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, resmi dili, bayrağı, milli marşı ve başkenti de aynı çekirdeğin parçasıdır. Bu üç madde, değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez hükümler arasındadır. Devletin görevleri, bağımsızlığı, ülke bütünlüğünü, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumakla sınırlı değildir; kişilerin refahını, huzurunu ve temel haklarının gelişmesini engelleyen siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri azaltma yönünde aktif ödev de içerir. Eşitlik ilkesi ise imtiyazı yasaklar, devlet organlarını bağlar ve bazı gruplar lehine koruyucu tedbirlerin eşitliğe aykırı görülmeyeceğini gösterir. Bu çerçeve, yorum sorularında maddelerin birlikte okunmasını gerektirir.

Yasama konusu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin oluşumu, milletvekilliği statüsü, kanun yapma yetkisi ve Meclisin çalışma-denetim araçları etrafında öğrenilmelidir. Meclis altı yüz milletvekilinden oluşur; seçimler genel oyla yapılır ve Cumhurbaşkanlığı seçimiyle aynı beş yıllık döneme bağlanmıştır. Milletvekilleri seçildikleri çevrenin değil bütün milletin temsilcisidir. Seçilme yeterliliği, bağdaşmayan işler, yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlık birlikte okunmalıdır; özellikle Meclis kararı olmadan yargılanamama kuralının ağır cezayı gerektiren suçüstü ve belirli anayasal haller bakımından istisnaları vardır. Meclisin ana görevi kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmaktır; ayrıca bütçe, kesin hesap, savaş ilanı, para basılması, milletlerarası andlaşmaları uygun bulma ve af yetkileri bulunur. Toplantı yeter sayısı üye tamsayısının üçte biri, genel karar yeter sayısı katılanların salt çoğunluğudur; fakat karar sayısı anayasal alt sınırın altına düşemez.

Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi, yürütme yetkisinin Cumhurbaşkanında toplandığı ve Meclis ile Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin aynı beş yıllık döneme bağlandığı anayasal yapıdır. Cumhurbaşkanı kırk yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından halk tarafından seçilir ve kural olarak en fazla iki defa seçilebilir. Devlet başkanı sıfatıyla Cumhuriyeti ve milletin birliğini temsil eder; kanunları yayımlar veya geri gönderir, yardımcıları ve bakanları atar, milli güvenlik politikalarını belirler ve seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Makam boşalırsa kırk beş gün içinde seçim yapılır; genel seçime bir yıl veya daha az kalmışsa TBMM seçimi de yenilenir, daha fazla kalmışsa seçilen Cumhurbaşkanı TBMM seçim tarihine kadar görev yapar ve kalan süre dönemden sayılmaz. Bu ayrım sınavda kritiktir.

Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin alanlarda çıkarabildiği düzenleyici işlemdir; fakat kanunla eş düzeyde serbest bir norm değildir. Olağan dönemde temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar kararnameyle düzenlenemez. Anayasada yalnız kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça yer verilen konular da kararname alanı dışında kalır. Kanun ile kararname farklı hükümler getirirse kanun uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüzleşir. Üst kademe kamu yöneticilerinin atanma usulü, bakanlıkların kuruluşu ve teşkilatı, Devlet Denetleme Kurulu ile Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreterliğine ilişkin bazı konular kararnamenin tipik kullanım alanlarıdır. Olağanüstü halde çıkarılan kararnameler ise halin gerekli kıldığı konularla sınırlıdır, kanun hükmündedir, aynı gün Meclise sunulur ve üç ay içinde görüşülmezse kural olarak yürürlükten kalkar.

Olağanüstü hâl rejimi, normal anayasal düzenin ağır krizlere geçici ve denetimli biçimde cevap vermesini sağlayan istisnai yönetim usulüdür. Cumhurbaşkanı; savaş, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyete karşı kuvvetli ve eylemli kalkışma, ülke bütünlüğünü ya da anayasal düzeni hedef alan yaygın şiddet, kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, doğal afet, tehlikeli salgın hastalık veya ağır ekonomik bunalım hallerinde, yurdun tamamında ya da bir bölgesinde altı ayı aşmamak üzere olağanüstü hâl ilan edebilir. Karar aynı gün Resmi Gazetede yayımlanır ve TBMM onayına sunulur; Meclis tatildeyse toplantıya çağrılır, süreyi kısaltabilir, uzatabilir veya hâli kaldırabilir. Uzatma kural olarak her defasında dört ayla sınırlıdır; savaşta bu sınır aranmaz. Olağanüstü hâlde hakların kullanılması ancak durumun gerektirdiği ölçüde durdurulabilir ve çekirdek güvenceler korunur.

Yargı, devlet yetkisinin uyuşmazlıkları kesin hükme bağlayan ve hak ihlallerini gideren koludur. Anayasal çerçevenin başlangıç noktası, yargı yetkisinin Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılmasıdır. Bu nedenle hâkim, önündeki uyuşmazlığı siyasi beklentiye, idari talimata veya toplumsal baskıya göre değil, Anayasa, kanun, hukuk ve vicdani kanaat ölçüsünde çözer. Bağımsızlığı somutlaştıran hâkimlik ve savcılık teminatı; azledilememe, istem dışı erken emekliliğe zorlanamama ve mahkeme ya da kadro kaldırılması gerekçesiyle özlük haklarından yoksun bırakılamama güvencelerini içerir. Duruşmaların açıklığı, kararların gerekçeli yazılması ve davaların makul giderle süratle sonuçlandırılması da yargılamanın usul güvenceleridir. Yüksek mahkemeler, kendi yargı kollarındaki son inceleme veya özel görev merciidir. Hâkimler ve Savcılar Kurulu ise hâkim ve savcıların mesleğe kabulünden disiplinine kadar meslek düzenini bağımsızlık ve teminat ilkeleriyle bağlantılı olarak yürütür.

Temel hakların sınıflandırılması, Anayasanın hakları rastgele sıralamadığını, ortak hükümlerden başlayıp hak gruplarına yayılan bir sistem kurduğunu gösterir. Temel Haklar ve Ödevler kısmının ilk bölümü, tüm haklara uygulanacak genel çerçeveyi içerir: hakların niteliği, sınırlanması, kötüye kullanılamaması, olağanüstü dönemlerde durdurulması ve yabancıların durumu burada ele alınır. İkinci bölüm kişi hakları ve ödevlerine ayrılır; yaşama hakkı, kişi hürriyeti, özel hayat, konut, haberleşme, yerleşme, seyahat, din, düşünce, basın, toplantı, dernek, mülkiyet ve hak arama güvenceleri bu alandadır. Üçüncü bölüm sosyal ve ekonomik hakları kapsar; aile, eğitim, çalışma, sendika, sosyal güvenlik, sağlık, çevre ve benzeri haklar devletin sosyal yönüyle ilişkilidir. Dördüncü bölüm siyasi haklar ve ödevlerdir; vatandaşlık, seçme ve seçilme, siyasi partiler, kamu hizmetine girme, vergi ve dilekçe hakkı bu başlık altında değerlendirilir.

Temel hakların sınırlandırılması, hakların anayasal güvence altında olmasına rağmen sınırsız kullanılmadığını, fakat sınırlandırma yetkisinin de keyfi olmadığını anlatır. Genel rejime göre bir temel hak ancak kanunla, yalnız ilgili anayasa maddesinde belirtilen sebeplere dayanılarak ve hakkın özüne dokunulmadan sınırlanabilir. Sınırlama Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine, ayrıca ölçülülük ilkesine uygun olmalıdır. Kötüye kullanma yasağı, hakların devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak veya demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmak amacıyla kullanılmasını engeller. Olağanüstü hallerde hakların kullanımı durumun gerektirdiği ölçüde durdurulabilir; ancak yaşam hakkının çekirdek alanı, maddi ve manevi bütünlük, din ve kanaat açıklamaya zorlanmama, geçmişe yürümeyen ceza ve masumiyet güvencesi korunur. Yabancılar bakımından milletlerarası hukuka uygun kanuni sınırlama yapılabilir.

Hak ve hürriyetlerin korunması, Anayasanın hakları yalnızca ilan etmekle yetinmediğini, ihlal halinde başvuru ve yargılama güvenceleri kurduğunu gösterir. Hak arama hürriyeti, herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia, savunma ve adil yargılanma hakkına sahip olmasını sağlar; mahkeme görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. Kanuni hâkim güvencesi, kişinin kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılmasını ve bu sonucu doğuran olağanüstü yargı mercilerinin kurulmasını yasaklar. Suç ve cezalara ilişkin esaslar; kanunilik, geçmişe yürümezlik, masumiyet karinesi, kendini veya yakınlarını suçlamaya zorlanamama, hukuka aykırı delilin kullanılmaması ve ceza sorumluluğunun şahsiliği gibi korumalar getirir. Temel hakları ihlal edilen kişi yetkili makama başvuru imkânı isteyebilir; devlet başvuru yollarını, mercileri ve süreleri belirtmek, haksız resmi işlemden doğan zararı tazmin etmek zorundadır.