HMGS Anayasa Yargısı Konu Anlatımı

Anayasa Mahkemesinin kuruluşu, üyeleri ve iç örgütlenmesi 6216 sayılı Kanunda ayrıntılı biçimde düzenlenir. Mahkeme on beş üyeden oluşan Genel Kurula sahiptir; ayrıca bireysel başvuruları karara bağlamak üzere iki bölüm ve kabul edilebilirlik incelemesi için komisyonlar bulunur. Üyeliğe seçilebilmek için yüksek yargı üyeliği, Mahkemede en az beş yıl raportörlük, akademik unvan, yirmi yıllık serbest avukatlık, üst kademe kamu yöneticiliği veya birinci sınıf hâkim ve savcılık gibi kaynaklardan birine dayanmak gerekir. Türkiye Büyük Millet Meclisi üç üyeyi, Cumhurbaşkanı ise diğer üyeleri kanunda gösterilen aday havuzlarından seçer. Üyeler göreve başlamadan önce Anayasa ve temel hakları koruma, tarafsızlık ve bağımsızlık vurgusu taşıyan andı içer. Üyelik on iki yıl sürer; aynı kişi iki kez seçilemez. Başkan ve üyelerin azledilememesi, görev süresi bitmeden ya da altmış beş yaşından önce istekleri dışında emekliye sevk edilememesi üyelik teminatının çekirdeğidir.

Soyut norm denetimi, somut bir uyuşmazlığa bağlı olmadan belirli normların Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesine taşınmasıdır. 6216 sayılı Kanunda iptal davası; kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü veya bunların belirli hükümleri hakkında açılır. Anayasa değişiklikleri bakımından denetim yalnızca şekil yönüyle mümkündür. İptal davası açabilecekler Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinde en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubundan her biri ve Meclis üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleridir. Ancak şekil bakımından Anayasa değişiklikleri ve kanunlara karşı dava açma yetkisi Cumhurbaşkanı ile Meclis üye tam sayısının en az beşte biri oranındaki milletvekilleriyle sınırlıdır. Şekil yönünden dava süresi on gün, esas yönünden ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ile İçtüzük bakımından belirlenen dava süresi altmış gündür. Dilekçede aykırılık gerekçeleri gösterilmeli, eksiklikler verilen sürede tamamlanmazsa dava açılmamış sayılabilir.

Somut norm denetimi, bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasaya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin aykırılık iddiasını ciddi bulması üzerine Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır. Bu yolun merkezinde soyut bir siyasi başvuru değil, görülmekte olan dava ve o davada uygulanacak kural bulunur. Başvuran mahkeme, iptali istenen kuralların hangi Anayasa maddelerine aykırı olduğunu açıklayan gerekçeli kararını, bu karara ilişkin tutanağı ve dava dosyasının ilgili onaylı örneklerini dizi listesiyle gönderir. Taraf iddiası ciddi bulunmazsa talep gerekçeli olarak reddedilir ve bu husus esas hükümle birlikte temyiz konusu yapılabilir. Anayasa Mahkemesi, noksansız gelişten itibaren beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki kurallara göre sonuçlandırır; karar kesinleşmeden gelirse ona uymak zorundadır. Esastan ret kararından sonra aynı hüküm için on yıl başvuru yapılamaz.

Bireysel başvuru, kamu gücü tarafından ihlal edildiği ileri sürülen temel hak ve özgürlüklerin Anayasa Mahkemesi önüne taşınmasıdır. Başvuru konusu, Anayasada güvence altına alınmış ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında yer alan haklardan biri olmalıdır. Başvurudan önce kanunda öngörülen idari ve yargısal yollar tüketilmelidir. Yasama işlemleri, düzenleyici idari işlemler, Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler doğrudan bireysel başvuru konusu yapılamaz. Başvuru, ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerce yapılabilir; kamu tüzel kişileri başvuramaz, özel hukuk tüzel kişileri ise yalnız kendi tüzel kişilik hakları için başvurabilir. Kural olarak süre, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gündür. Kabul edilebilirlik komisyonlarca, esas incelemesi bölümlerce yapılır; ihlal varsa sonuçların giderilmesine hükmedilir.

Yüce Divan, Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun, Anayasanın ilgili hükümlerinde belirtilen kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı yargılarken aldığı sıfattır. 6216 sayılı Kanunda Yüce Divan, Mahkeme Genel Kurulu olarak tanımlanır. Mahkemenin görevleri arasında Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları, bakanlar, yüksek yargı organlarının başkan ve üyeleri, başsavcıları, Hakimler ve Savcılar Kurulu ve Sayıştay başkan ve üyeleri ile Genelkurmay Başkanı ve kuvvet komutanlarını görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılamak sayılmıştır. Genel Kurul bu görevde, yürürlükte bulunan usul kurallarına bağlı biçimde duruşmayı yürütüp hükmünü kurar. Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar bakımından süreli yargılama kuralı vardır. Kanun ayrıca iddianamenin iadesi, sorgusu yapılmış sanığın yokluğunda devam, savcılık görevi, yeniden inceleme ve yargılamanın yenilenmesi kurallarını düzenler.

Siyasi parti kapatma davaları, siyasi partilerin demokratik siyasi hayat içindeki özel konumu ile Anayasa'ya aykırı faaliyetlere karşı getirilen yaptırım mekanizmasının kesiştiği alandır. Kaynak metne göre siyasi partiler önceden izin almadan kurulur; ancak tüzük, program ve eylemleri devletin bağımsızlığına, ülke ve millet bütünlüğüne, insan haklarına, eşitliğe, hukuk devleti ilkesine, millet egemenliğine, demokratik ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz. Kapatma davası Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı tarafından açılır ve Anayasa Mahkemesince kesin olarak karara bağlanır. Tüzük ve program aykırılığı ile eylemler nedeniyle kapatma farklı değerlendirilir; eylemler bakımından partinin bu fiillerin odağı haline geldiğinin tespiti gerekir. Mahkeme, fiillerin ağırlığına göre temelli kapatma yerine devlet yardımından kısmen veya tamamen yoksun bırakma yaptırımına da karar verebilir. Temelli kapatma, partinin başka adla yeniden kurulamaması ve bazı kişiler için beş yıllık siyasi parti yasağı gibi sonuçlar da doğurur.

Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığı, yalnızca tarafları ilgilendiren dar bir sonuç değildir. Kaynak metne göre Mahkeme kararları kesindir ve yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. İptal kararları geriye yürümez; iptal edilen kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, TBMM İçtüzüğü veya bunların belirli hükümleri kural olarak kararın Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Mahkeme gerekli görürse yürürlük tarihini, yayımdan başlayarak bir yılı geçmemek üzere ayrıca belirleyebilir. İptal sırasında kanun koyucu gibi hareket ederek yeni uygulama doğuracak hüküm tesis edemez. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz. Bu konu, kesinlik, bağlayıcılık, geriye yürümezlik ve yürürlüğün ertelenmesi ayrımlarını birlikte kavramayı gerektirir. Ayrıca Mahkeme, taleple bağlı kalmak şartıyla başvurucunun gerekçeleriyle sınırlı değildir; uygulanamaz hale gelen bağlantılı hükümleri de gerekçesinde belirterek iptal edebilir.