HMGS İdari Yargılama Usulü Konu Anlatımı

İYUK sisteminde Danıştay, idari yargı mercileri arasında hem bazı uyuşmazlıklarda doğrudan başvuru mercii hem de kanun yolu ve görev-yetki uyuşmazlığı mekanizmalarında merkezi bir merci olarak görünür. Kaynak metin, Danıştayın görevine giren uyuşmazlıkların İYUK usulüne tabi olduğunu ve Danıştayda yazılı yargılama usulü uygulanıp incelemenin evrak üzerinde yapıldığını belirtir. İdari davalar Danıştay başkanlığına hitaben dilekçeyle açılabilir; dilekçeler Danıştayda Evrak Müdürlüğünce kaydedilir ve Genel Sekreterlikçe görevli dairelere havale edilir. Danıştay bakmakta olduğu davalarda incelemeyi kendiliğinden yapar, gerekli bilgi ve belgeleri isteyebilir. Ayrıca yürütmenin durdurulması, kararların uygulanması, bağlantılı davalar, görev-yetki uyuşmazlıkları, merci tayini ve temyiz aşamalarında Danıştayın özel işlevleri vardır. Duruşmalı Danıştay davalarında savcının bulunması ve bazı yürütmenin durdurulması kararlarına karşı Danıştay kurullarına itiraz edilebilmesi de ayırt edici usuli noktalardır.

Bölge idare mahkemeleri, İYUK sisteminde idari yargı mercileri arasında özellikle istinaf, bağlantılı davalar, görev-yetki uyuşmazlıkları, merci tayini ve yürütmenin durdurulmasına itiraz alanlarında görünür. Kaynak metin, bölge idare mahkemelerinin görevine giren uyuşmazlıkların İYUK usulüne tabi olduğunu ve bu mahkemelerde yazılı yargılama usulü uygulanıp incelemenin evrak üzerinde yapıldığını belirtir. Bölge idare mahkemelerinde dilekçeler evrak bürosunca kaydedilerek ilgili mahkemelere havale edilir. İdare ve vergi mahkemesi kararlarına karşı kural olarak mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine otuz gün içinde istinaf başvurusu yapılır. Bölge idare mahkemesi ilk derece kararını hukuka uygun bulursa başvuruyu reddeder; hukuka uygun bulmazsa kararı kaldırıp esas hakkında yeniden karar verebilir. Aynı yargı çevresindeki bağlantı, görev-yetki ve merci tayini sorunlarında verdiği kararların kesinliği özellikle öğrenilmelidir.

İdare ve vergi mahkemeleri, İYUK'ta idari davaların açıldığı ve ilk derece incelemesinin yürütüldüğü temel mahkemelerdir. Kaynak metne göre bu mahkemelerin görevine giren uyuşmazlıkların çözümü İYUK usulüne tabidir; yazılı yargılama usulü uygulanır ve inceleme evrak üzerinde yapılır. İdari davalar idare mahkemesi veya vergi mahkemesi başkanlıklarına hitaben imzalı dilekçelerle açılır. Dilekçeler evrak bürosunca kaydedilir, ilgili mahkemeye havale edilir ve ilk incelemede görev-yetki, merci tecavüzü, ehliyet, kesin ve yürütülmesi gereken işlem, süre, husumet ve dilekçe şartları denetlenir. İdare mahkemeleri genel yetki kurallarında; vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlere ilişkin uyuşmazlıkların yetkisinde özel olarak düzenlenmiştir. Kararlarına karşı kural olarak bölge idare mahkemesinde istinaf yoluna gidilir; kararların uygulanması için idareye otuz günü aşmayan süre tanınır.

İptal davası, idari yargıdaki temel dava türlerinden biridir ve odağı idari işlemin hukuka uygunluğudur. İYUK, iptal davasını; idari işlemlerin yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğu iddiasıyla, menfaati ihlal edilenler tarafından açılan dava olarak kurar. Bu nedenle iptal davası, idarenin işlem yapma tercihinin yerindeliğini değil, işlemin hukuk düzenine uygun olup olmadığını tartışır. Mahkeme idarenin yerine geçerek yeni bir idari işlem kuramaz; idarenin takdir yetkisini ortadan kaldıracak biçimde karar veremez. Dava açılırken dilekçede taraflar, dava konusu ve sebepler, deliller ve işlemin yazılı bildirim tarihi gösterilir. İlk incelemede süre, ehliyet ve kesin işlem gibi eşikler de kontrol edilir. Düzenleyici işlemler bakımından dava süresi ilanla başlar; uygulama işlemi doğarsa düzenleyici işlem, uygulama işlemi veya ikisi birlikte dava konusu edilebilir.

Tam yargı davası, İYUK'ta idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan dava türü olarak düzenlenir. İptal davasından farkı, yalnızca işlemin hukuk düzeninden kaldırılmasına değil, hak ihlalinin giderilmesine yönelmesidir. İYUK, idari işlemden doğan zararlar için birkaç yol tanır: doğrudan tam yargı davası açmak, iptal ve tam yargı davasını birlikte açmak, önce iptal davası açıp kararın tebliğinden sonra tam yargıya gitmek ya da işlem uygulandığında ortaya çıkan zarar için uygulama gününden başlayarak dava açma süresi içinde tam yargıya başvurmak. İdari eylemlerden doğan tam yargı davalarında ise önce idareye başvuru şartı vardır; eylemin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her halde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurulur. Yetki bakımından da kanun özel sıralama yapar.

İYUK'ta görev ve yetki, davanın esasına girilmeden önce denetlenen ilk meselelerdendir. Dilekçeler ilk incelemede önce görev ve yetki yönünden incelenir; görevli veya yetkili olmayan mahkemeye açılmış dava, idari yargının görev alanında kalıyorsa görev veya yetki yönünden reddedilerek dosya görevli ya da yetkili mahkemeye gönderilir. Genel yetki kuralı, özel hüküm yoksa dava konusu idari işlemi veya idari sözleşmeyi yapan idari merciin bulunduğu yer idare mahkemesidir; yetki kamu düzenindendir. Kanun kamu görevlileri, taşınmazlar, taşınırlar, tam yargı davaları ve vergi uyuşmazlıkları için özel yetki kuralları getirir. Görevsizlik veya yetkisizlik kararlarından sonra dosyanın gönderilmesi, uyuşmazlık çıkarsa Danıştay veya bölge idare mahkemesinin kesin kararı ve merci tayini hükümleri sistemi tamamlar. Bağlantılı davalar ise ayrı hükümlerle yönetilir.

İYUK'ta süreler, dava hakkının kullanılmasını doğrudan etkileyen temel usul konusudur. Genel dava açma süresi, özel kanunda ayrı süre yoksa Danıştay ve idare mahkemelerinde altmış gün, vergi mahkemelerinde otuz gündür. Süreler idari uyuşmazlıklarda yazılı bildirimi; vergi uyuşmazlıklarında tahsilat, tebliğ, ödeme, tescil veya idare bakımından ilgili kararın gelişi gibi kanunda sayılan tarihi izleyen günden başlar. Süre hesabında tebliğ, yayın veya ilan gününden sonraki gün başlangıçtır; tatiller sürenin içinde sayılır, yalnız son gün tatilse bitiş ilk çalışma gününün sonuna kayar. Kanuni sürenin sonu çalışmaya ara verme dönemine denk geldiğinde ise ara vermenin bittiği günü takip eden tarihten başlayarak yedi günlük uzama kabul edilir. İdari başvurular ve özel yargılama usulleri süre hesabını ayrıca etkileyebilir.

Yürütmenin durdurulması, iptal davası açılmış olsa bile idari işlemin kendiliğinden askıya alınmadığı kuralına karşı geçici yargısal koruma sağlar. İYUK m. 27'de mahkemenin bu kararı verebilmesi, işlemin açık hukuka aykırılığı ile uygulanırsa telafisi güç ya da imkansız zarar doğurması koşullarının birlikte bulunmasına bağlıdır. Kural olarak idarenin savunması alınır veya savunma süresi beklenir; uygulanınca etkisi tükenecek işlemlerde savunma öncesi geçici durdurma mümkündür, fakat kamu görevlilerinin atama, naklen atama, görev-unvan değişikliği ve görevlendirme işlemleri bu istisnaya girmez. Vergi davalarında tahsilin durması yalnız dava edilen kısım içindir ve işlemden kaldırma, yeniden işleme alma, ihtirazi kayıtlı beyanname veya tahsil işlemi istisnaları ayrıca öğrenilmelidir. İtiraz bir defa ve yedi gün içinde yapılır; temyiz-istinaf aşamasındaki durdurma kararları kesindir.

İdari yargıda kanun yolları, ilk derece kararının kesinleşmeden önce veya bazı olağanüstü durumlarda yeniden denetlenmesini sağlayan başvuru mekanizmalarıdır. İYUK sisteminde temel olağan yollar istinaf ve temyizdir. İstinaf, idare ve vergi mahkemesi kararlarının bölge idare mahkemesince incelenmesini sağlar; kural olarak kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde başvurulur. Ancak kanunun kesin saydığı düşük tutarlı uyuşmazlıklar ve ivedi yargılama usulüne tabi davalar bakımından istinaf kapalıdır. Temyiz ise Danıştayın nihai kararları ile İYUK m. 46'da sayılan bölge idare mahkemesi kararları için Danıştay denetimidir. Temyiz incelemesi kararın hukuka uygunluğu, bozma sebepleri ve usul hataları üzerinde yoğunlaşır. Kanun yararına temyiz, kesinleşmiş fakat hukuka aykırı sonucu ifade eden kararların sonuçları kaldırılmadan bozulmasına; yargılamanın yenilenmesi ise sınırlı sebeplerle esas kararı veren mahkemeye dönülmesine imkan tanır.