HMGS Türk Hukuk Tarihi Konu Anlatımı

İslamiyet öncesi Türk hukukuna ilişkin bilgiler tek bir kanun kitabından değil, nitelikleri farklı kaynakların birlikte okunmasından çıkarılır. Çin kronikleri dış gözlem sunar; Orhun yazıtları siyasal düzen ve kağan-halk ilişkisine dair birinci elden epigrafik kanıttır; Eski Uygur hukuk belgeleri ise satım, borç, kira ve rehin gibi işlemleri doğrudan gösterir. Kaynakların dönemi ve aidiyeti karıştırılmamalıdır. Kül Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk anıtları ayrı yapılardır; üçünü birden Bilge Kağan'ın diktirdiği söylenemez. 742-744 geçişinde Basmıl, Uygur ve Karluk ittifakı Göktürk hâkimiyetini sona erdirmiş, ilk üstünlük Basmıllardayken Uygurlar 744'te bağımsız kağanlık kurmuştur. Kutadgu Bilig ise 1069-1070'te Karahanlı çevresinde yazılmış İslami dönem eseridir; eski Türk devlet düşüncesini karşılaştırmada kullanılabilir, fakat doğrudan İslamiyet öncesi Uygur devlet belgesi sayılamaz. Hun/Xiongnu kurumları ve ceza uygulamalarına ilişkin ayrıntılar da çoğunlukla dış kroniklerin aktardığı, eleştirel okunması gereken bilgilerdir.

İslam hukuku, Yahudi ve Hıristiyan hukuku gibi ilahî menşeli bir hukuk sistemidir; kaynağı Kur'an-ı Kerim ve Hz. Muhammed'in koyduğu hükümlerdir, ancak bunların yorumlanması müçtehid hukukçulara bırakılmış olduğundan zamana ve ihtiyaca göre değişebilen bir sistemdir. Ana kaynakları Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyastır; bir hukukçu önce Kur'an'a, sonra sünnete, sonra icmaya, son olarak da kıyasa başvurarak hüküm çıkarır. Bu kaynakları yorumlama yetkisine sahip hukukçuya müçtehid, onun verdiği hükme ictihad, bir meseleye ilişkin görüşe de fetvâ denir. İslam hukuku tarihi; Kur'an'ın indiği Hz. Peygamber devri, icmanın yoğunlaştığı Sahâbe devri, hukuk ekollerinin belirmeye başladığı Tâbiîn devri, Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed bin Hanbel gibi imamların mezheplerini kurduğu mezhepler devri, bir mezhebe bağlı kalınan taklit devri ve nihayet Tanzimat Fermanı'yla başlayıp Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye ile somutlaşan kanunlaştırma devri olmak üzere birbirini izleyen dönemlere ayrılır. İslam hukukunun dalları arasında anayasa ve idare hukuku, beytülmâlin gelirlerini düzenleyen malî hukuk, dârülislâm ile dârülharb ayrımına dayanan devletler hukuku, evlenme ve boşanmayı düzenleyen aile hukuku, arazi çeşitlerini belirleyen arazi hukuku ile faizi yasaklayan borçlar ve ticaret hukuku sayılabilir.

Osmanlı hukuku, Selçuklu Devleti ve komşu Türk-İslam devletlerinden devralınan İslam hukuku temeli üzerine padişahların kanunname yoluyla yaptığı eklemelerden oluşur. Bu yapı içinde şer'i hukuk, Kur'an, sünnet ve hukukçuların bu iki kaynağa dayanan yorumlarından oluşan İslam hukuku kurallarını ifade ederken, örfi hukuk padişahın kendi iradesiyle koyduğu kanun, kanunname veya töre-bitigi hukukunu ifade eder. Örfi hukukun hazırlanmasından Divan-ı Hümayun'un daimi üyesi olan nişancı sorumludur; taslak divandaki diğer üyelerin katkısıyla oluşturulduktan sonra padişaha arz edilir ve onun iradesiyle kanunname gücü kazanır, ayrıca her kanunname ancak koyan padişahın saltanatı süresince geçerlidir. Örfi hukuk ile şer'i hukuk birbirine rakip iki ayrı sistem değildir; örfi kurallar, şer'i hukukun ayrıntılı düzenleme getirmediği idare, ceza, vergi, toprak ve vakıf gibi kamu hukuku sahalarındaki boşlukları doldurmak için padişahın zaten sahip olduğu bir yetkiyle konulmuştur. Bu geleneğin kökleri, eski Türk devletlerinde kağanın töre koyması ve kurultayın kural belirlemesi uygulamasına, ayrıca Cengiz Yasası ve Timur Tüzükatı gibi örneklere kadar uzanır.

On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflaması ve savaş alanlarındaki yenilgiler, önce III. Selim ve ardından II. Mahmut döneminde reform arayışlarını başlatmış, bu süreç 3 Kasım 1839'da hariciye nazırı Mustafa Reşit Paşa'nın Gülhane'de okuduğu Tanzimat Fermanı ile bir döneme dönüşmüştür. Fermanda tüm Osmanlı tebaasının can, mal ve namus güvenliği güvence altına alınmış, bunu 1856 Islahat Fermanı, gayrimüslim tebaanın Müslümanlarla eşitliğini pekiştirerek tamamlamıştır. Bu süreç 1876'da Belçika ve Prusya anayasalarından esinlenilerek hazırlanan Kanun-ı Esasi ile Osmanlı Devleti'nin ilk anayasasına ve Meclis-i Umumi adlı ilk parlamentosuna kavuşmuş, 1909 değişiklikleriyle de padişahın yetkileri daha da sınırlandırılmıştır. Tanzimat Fermanı'nın hemen ardından ceza hukukunda 1840, 1851 ve nihayet Fransız Ceza Kanunundan alınan 1858 tarihli Ceza Kanunname-i Hümayunu; ticaret hukukunda 1850 tarihli Kanunname-i Ticaret; usul hukukunda ise 1879 tarihli Hukuk ve Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunları yürürlüğe girmiştir. Bu kısmî resepsiyon hareketi, klasik dönemin şer'iye mahkemeleri yanında ticaret ve nizamiye mahkemelerinin de kurulmasına yol açarak Osmanlı hukukunda ikili bir yapı ortaya çıkarmıştır.

Osmanlı Devleti'nde bir medenî kanun hazırlama ihtiyacı ortaya çıktığında, önce Âli Paşa'nın öncülüğünde Fransız Medenî Kanunu'nun karma mahkemelerde uygulanması tartışılmış, fakat Ahmed Cevdet Paşa'nın etkisiyle bu alanın İslam hukukunun Hanefî mezhebi esas alınarak düzenlenmesine karar verilmiştir. Bu kararla kurulan Mecelle Cemiyeti, 1868 ile 1876 yılları arasında Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye'nin kitaplarını hazırlamış, her kitap tamamlandıkça diğerleri beklenmeden padişah iradesiyle yürürlüğe konmuştur. Bir girişte yer alan ve kavâid-i fıkhiye başlığını taşıyan doksan dokuz temel ilke maddesinin ardından gelen Mecelle, satım kitabıyla başlayan on altı kitaptan ve toplam bin sekiz yüz elli bir maddeden oluşur; hükümlerinin büyük kısmı borçlar hukukuna, daha azı eşya ve usul hukukuna aittir, aile ve miras hukukunu ise içermez. Bu eksikliği gidermek amacıyla 1917'de Hukuk-ı Aile Kararnamesi çıkarılmış, ancak bu kararname de 1919'da yürürlükten kaldırılmıştır. Elli yedi yıl boyunca uygulanan Mecelle, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe giren Türk Kanun-ı Medenîsi'nin uygulama kanunuyla yürürlükten kaldırılmıştır.

Cumhuriyet'in hukuk devrimi, Millî Mücadele ve egemenliğin millete geçişi sonrasında hukuk birliğini, laikleşmeyi ve çağdaş kurumları kurma hedefiyle yürütüldü. Mondros Ateşkes Antlaşması Osmanlı Devleti'ni hukuken sona erdirmedi; işgal sürecini açtı. Saltanatın 1922'de kaldırılması, Cumhuriyet'in 1923'te ilanı ve halifeliğin 1924'te kaldırılması siyasal zemini değiştirdi. Resepsiyon, yabancı bir kanunun mekanik kopyası değil, seçilen düzenlemenin Türk hukukuna uyarlanarak kabul edilmesidir. 1926 Medenî ve Borçlar Kanunları İsviçre, Ceza Kanunu İtalya, Ticaret Kanunu ise ağırlıkla Alman ve İtalyan kaynaklarından yararlandı. Lozan hukuk devrimini emretmedi; kapitülasyonların kaldırılması ve azınlık haklarıyla ilişkili yükümlülükler hukuk birliği tartışmasını etkiledi. Devrim tek tarihte tamamlanmış değil, aşamalı bir dönüşümdür.