HMGS Türk Hukuk Tarihi Konu Anlatımı

İslamiyet öncesi Türk devletlerinin hukuku hakkında bilgi edinilebilecek kaynaklar oldukça sınırlıdır: başta, Türklerle çoğu zaman çatışma hâlinde bulunan Çinlilerin yazdığı kronikler gelir; bunların yanında Göktürklerden kalan Orhun Yazıtları gibi epigrafik belgeler, Uygurlar döneminden günümüze ulaşan alım satım ve borç senedi türünden yazılı belgeler, Türklerin örf ve âdetlerini yansıtan etnografik eserler ile Kutadgu Bilig ve Divânu Lügati't-Türk gibi edebî yapıtlar bu dönemin hukukuna ışık tutar. Bu kaynaklara göre Hun Devleti'nde hükümdar kağan, yabgu veya kan gibi unvanlarla anılır, siyasi hâkimiyetini Gök Tanrı'dan aldığına inanılan kuttan alır, ülke sağ ve sol kol olarak ikiye ayrılır ve yılda üç kez toplanan kurultaylarda devlet işleri görüşülürdü. Göktürk Devleti'nde töre adı verilen hukukun kaynağı halkın örf ve âdetleri, kurultayın kararları ve kağanın kendisiydi; suçlar ağır ve hafif olarak ikiye ayrılır, ağırları ölümle, hafifleri ise tazminatla cezalandırılırdı. Uygur Devleti'nde ise Kutadgu Bilig ve Doğu Türkistan'da bulunan hukuki belgeler sayesinde devlet teşkilatı, toplumsal sınıflar, kölelik, miras ve borç ilişkileri ayrıntılı biçimde bilinmektedir. Üç devlette de aile hukukunda levirat uygulaması ve kalın adlı evlenme bedeli ortak kurumlar olarak karşımıza çıkar.

İslam hukuku, Yahudi ve Hıristiyan hukuku gibi ilahî menşeli bir hukuk sistemidir; kaynağı Kur'an-ı Kerim ve Hz. Muhammed'in koyduğu hükümlerdir, ancak bunların yorumlanması müçtehid hukukçulara bırakılmış olduğundan zamana ve ihtiyaca göre değişebilen bir sistemdir. Ana kaynakları Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyastır; bir hukukçu önce Kur'an'a, sonra sünnete, sonra icmaya, son olarak da kıyasa başvurarak hüküm çıkarır. Bu kaynakları yorumlama yetkisine sahip hukukçuya müçtehid, onun verdiği hükme ictihad, bir meseleye ilişkin görüşe de fetvâ denir. İslam hukuku tarihi; Kur'an'ın indiği Hz. Peygamber devri, icmanın yoğunlaştığı Sahâbe devri, hukuk ekollerinin belirmeye başladığı Tâbiîn devri, Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed bin Hanbel gibi imamların mezheplerini kurduğu mezhepler devri, bir mezhebe bağlı kalınan taklit devri ve nihayet Tanzimat Fermanı'yla başlayıp Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye ile somutlaşan kanunlaştırma devri olmak üzere birbirini izleyen dönemlere ayrılır. İslam hukukunun dalları arasında anayasa ve idare hukuku, beytülmâlin gelirlerini düzenleyen malî hukuk, dârülislâm ile dârülharb ayrımına dayanan devletler hukuku, evlenme ve boşanmayı düzenleyen aile hukuku, arazi çeşitlerini belirleyen arazi hukuku ile faizi yasaklayan borçlar ve ticaret hukuku sayılabilir.

Osmanlı hukuku, Selçuklu Devleti ve komşu Türk-İslam devletlerinden devralınan İslam hukuku temeli üzerine padişahların kanunname yoluyla yaptığı eklemelerden oluşur. Bu yapı içinde şer'i hukuk, Kur'an, sünnet ve hukukçuların bu iki kaynağa dayanan yorumlarından oluşan İslam hukuku kurallarını ifade ederken, örfi hukuk padişahın kendi iradesiyle koyduğu kanun, kanunname veya töre-bitigi hukukunu ifade eder. Örfi hukukun hazırlanmasından Divan-ı Hümayun'un daimi üyesi olan nişancı sorumludur; taslak divandaki diğer üyelerin katkısıyla oluşturulduktan sonra padişaha arz edilir ve onun iradesiyle kanunname gücü kazanır, ayrıca her kanunname ancak koyan padişahın saltanatı süresince geçerlidir. Örfi hukuk ile şer'i hukuk birbirine rakip iki ayrı sistem değildir; örfi kurallar, şer'i hukukun ayrıntılı düzenleme getirmediği idare, ceza, vergi, toprak ve vakıf gibi kamu hukuku sahalarındaki boşlukları doldurmak için padişahın zaten sahip olduğu bir yetkiyle konulmuştur. Bu geleneğin kökleri, eski Türk devletlerinde kağanın töre koyması ve kurultayın kural belirlemesi uygulamasına, ayrıca Cengiz Yasası ve Timur Tüzükatı gibi örneklere kadar uzanır.

On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin merkezi otoritesinin zayıflaması ve savaş alanlarındaki yenilgiler, önce III. Selim ve ardından II. Mahmut döneminde reform arayışlarını başlatmış, bu süreç 3 Kasım 1839'da hariciye nazırı Mustafa Reşit Paşa'nın Gülhane'de okuduğu Tanzimat Fermanı ile bir döneme dönüşmüştür. Fermanda tüm Osmanlı tebaasının can, mal ve namus güvenliği güvence altına alınmış, bunu 1856 Islahat Fermanı, gayrimüslim tebaanın Müslümanlarla eşitliğini pekiştirerek tamamlamıştır. Bu süreç 1876'da Belçika ve Prusya anayasalarından esinlenilerek hazırlanan Kanun-ı Esasi ile Osmanlı Devleti'nin ilk anayasasına ve Meclis-i Umumi adlı ilk parlamentosuna kavuşmuş, 1909 değişiklikleriyle de padişahın yetkileri daha da sınırlandırılmıştır. Tanzimat Fermanı'nın hemen ardından ceza hukukunda 1840, 1851 ve nihayet Fransız Ceza Kanunundan alınan 1858 tarihli Ceza Kanunname-i Hümayunu; ticaret hukukunda 1850 tarihli Kanunname-i Ticaret; usul hukukunda ise 1879 tarihli Hukuk ve Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunları yürürlüğe girmiştir. Bu kısmî resepsiyon hareketi, klasik dönemin şer'iye mahkemeleri yanında ticaret ve nizamiye mahkemelerinin de kurulmasına yol açarak Osmanlı hukukunda ikili bir yapı ortaya çıkarmıştır.

Osmanlı Devleti'nde bir medenî kanun hazırlama ihtiyacı ortaya çıktığında, önce Âli Paşa'nın öncülüğünde Fransız Medenî Kanunu'nun karma mahkemelerde uygulanması tartışılmış, fakat Ahmed Cevdet Paşa'nın etkisiyle bu alanın İslam hukukunun Hanefî mezhebi esas alınarak düzenlenmesine karar verilmiştir. Bu kararla kurulan Mecelle Cemiyeti, 1869 ile 1876 yılları arasında Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye'nin kitaplarını hazırlamış, her kitap tamamlandıkça diğerleri beklenmeden padişah iradesiyle yürürlüğe konmuştur. Bir girişte yer alan ve kavâid-i fıkhiye başlığını taşıyan doksan dokuz temel ilke maddesinin ardından gelen Mecelle, satım kitabıyla başlayan on altı kitaptan ve toplam bin sekiz yüz elli bir maddeden oluşur; hükümlerinin büyük kısmı borçlar hukukuna, daha azı eşya ve usul hukukuna aittir, aile ve miras hukukunu ise içermez. Bu eksikliği gidermek amacıyla 1917'de Hukuk-ı Aile Kararnamesi çıkarılmış, ancak bu kararname de 1919'da yürürlükten kaldırılmıştır. Elli yedi yıl boyunca uygulanan Mecelle, 4 Ekim 1926'da yürürlüğe giren Türk Kanun-ı Medenîsi'nin uygulama kanunuyla yürürlükten kaldırılmıştır.

Mondros Ateşkes Anlaşması'yla fiilen sona eren Osmanlı Devleti'nin ardından 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulmuş, 1 Kasım 1922'de saltanat, 3 Mart 1924'te de halifelik kaldırılmıştır; 29 Ekim 1923'te ilan edilen Cumhuriyet, 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun yetersiz kalması üzerine 20 Nisan 1924'te kabul edilen yeni anayasayla desteklenmiştir. Yeni devletin tam bağımsız, laik ve çağdaş bir hukuk düzenine kavuşması için 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Barış Antlaşması'nın kapitülasyonları kaldırması ve dinî kurallara dayalı olmayan bir hukuk öngörmesi belirleyici olmuş, bu doğrultuda yabancı kanunların iktibas edilmesi yoluna, yani resepsiyona gidilmiştir. Bu sürecin en önemli ürünü, 743 sayılı ve İsviçre Medenî Kanunu'ndan alınan, 17 Şubat 1926'da kabul edilip 4 Ekim 1926'da yürürlüğe giren Türk Kanun-ı Medenîsi'dir; bu kanunla resmî nikah, tekeşlilik, hâkim kararıyla boşanma ve kadın-erkek eşit mirasçılık gibi kökten yenilikler getirilmiştir. Aynı tarihte İsviçre'den 818 sayılı Borçlar Kanunu ve Alman-İtalyan hukukundan esinlenen 865 sayılı Ticaret Kanunu, 1926'da İtalyan Ceza Kanunundan 765 sayılı Türk Ceza Kanunu, 1927-1929 arasında da usul ve icra-iflas kanunları yürürlüğe girmiştir. 1928'de anayasadan "devletin dini İslam'dır" ibaresinin çıkarılması, 1937'de ise laiklik ilkesinin anayasaya girmesiyle hukuk devrimi tamamlanmıştır.