HMGS Milletlerarası Hukuk Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukun başlıca kaynakları UAD Statüsü m. 38'de andlaşmalar, uluslararası örf ve âdet ile hukukun genel ilkeleri olarak gösterilir; yargı kararları ve doktrin kuralların belirlenmesinde yardımcı araçtır. Andlaşma kural olarak yalnız taraflarını bağlar; taraf olmayan devlet ancak rızasıyla üstlendiği bir yükümlülük veya andlaşmadan bağımsız biçimde oluşmuş örf kuralı nedeniyle bağlanabilir. Örf ve âdet, yeterince genel ve tutarlı devlet uygulaması ile bu uygulamanın hukuk gereği olduğu inancının birleşmesidir. Emredici norm, tüm örf kurallarının adı değil, devletler topluluğunca sapmaya izin verilmeyen üstün norm olarak kabul edilen özel kategoridir. Açık bağlanma iradesi taşıyan tek taraflı devlet beyanı da hukuki yükümlülük doğurabilir.

Devletin klasik kurucu unsurları insan topluluğu, ülke ve egemen kamu otoritesidir. İnsan topluluğu yalnız vatandaşlardan ibaret değildir; ülke üzerinde sürekli yaşayan nüfus ile vatandaşlık bağı farklı kavramlardır. Devlet ülkesi kara alanı, iç sular, karasuları ve bunların üzerindeki hava sahasını kapsar. Bitişik bölge, kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge ise ülke parçası değil, devletin belirli egemen hak veya yetkiler kullandığı deniz alanlarıdır. Egemenlik içte üstün kamu gücünü, dışta diğer devletlerden hukuken bağımsız olmayı anlatır; günümüzde anayasa ve uluslararası hukukla sınırlıdır. Tanıma kurucu unsur değildir: devlet olma koşulları ile diğer devletlerin bu durumu kabul etmesi ayrı değerlendirilir.

Milletlerarası andlaşmaların yapılması üç aşamada gerçekleşir: önce metnin ikili görüşme ya da uluslararası konferans yoluyla oluşturulup imza veya parafla resmileştirilmesi, ardından basit usul ya da onay yoluyla bağlayıcılık kazanması -Türk sisteminde onay yetkisi yasama ve yürütme arasında paylaştırılmıştır- ve son olarak yürürlüğe girmesi. Bir andlaşmaya sonradan taraf olmak isteyen devlet katılma yoluna başvurabilir; tescil ise andlaşmanın uluslararası bir örgüte kaydettirilmesidir ve eksikliği andlaşmayı geçersiz kılmaz, yalnızca onun ilgili örgüt organları önünde ileri sürülmesini engeller. Andlaşmalar, iradesi sakatlanmış olmadıkça geçerlidir, iyi niyetle uygulanır, kural olarak geriye yürümez ve ahde vefa ilkesi gereği sadece taraflarını bağlar; üçüncü devletler ancak rızalarıyla ya da istisnaen statü yaratan andlaşmalarda bağlanabilir. Çekince, çok taraflı bir andlaşmaya taraf olurken belirli hükümlere karşı ileri sürülen ve o hükmü değiştiren ya da ortadan kaldıran bir irade beyanıdır ve andlaşmanın konu ve amacına aykırı olamaz. Yorumda iyi niyet, olağan anlam ve andlaşmanın bütünlüğü esastır. Andlaşmalar taraf iradesiyle, andlaşmada öngörülen bir olayla, fesih ya da vazgeçmeyle ya da şartların köklü biçimde değişmesi (rebus sic stantibus) gibi olaylarla sona erebilir; ancak bu son ilke sınır andlaşmalarına ve yükümlülüğünü yerine getirmeyen tarafa uygulanmaz.

Uluslararası örgüt, genellikle bir kurucu andlaşmayla devletler veya diğer yetkili hukuk kişileri tarafından kurulan, sürekli organları ve üyelerinden ayrı işlevsel hukuki kişiliği bulunan yapıdır. Hükümet dışı örgütler aynı kategori değildir; ancak bazıları özel uluslararası statü veya sınırlı hukuki yetkiler taşıyabilir. BM'nin altı ana organı Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Genel Sekreterin yönettiği Sekreterliktir. Güvenlik Konseyi uluslararası barış ve güvenliğin korunmasında birincil sorumluluğa sahiptir ve BM Antlaşması'nın VII. Bölümü uyarınca bağlayıcı tedbirler alabilir. Kuvvet kullanma yasağı bakımından bireysel veya kolektif meşru savunma ile Güvenlik Konseyinin yetkilendirdiği kolektif güvenlik tedbirleri ayrı hukuki dayanaklardır; meşru savunma tek istisna değildir.

Devlet ülkesi kara, deniz ve bunların üzerindeki hava sahasından oluşur. Kara sınırları tek bir doğal formülle değil, ilgili antlaşmanın çizdiği hat ve sonradan yapılan sınırlandırma-işaretleme işlemleriyle belirlenir; akarsu, göl veya dağ gibi unsurlar ancak antlaşmanın verdiği anlamla kullanılır. Deniz hukukunda iç sular ve karasuları egemenlik alanı; bitişik bölge belirli denetim yetkileri alanı; kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge ise egemenlik değil, kaynaklara ilişkin egemen hak ve yetkiler alanıdır. BMDHS karasularını en çok 12 deniz mili, bitişik bölgeyi esas hatlardan en çok 24 deniz mili ve MEB'i en çok 200 deniz mili olarak düzenler. Kıta sahanlığı ilan gerektirmeden doğar; dış kenar 200 deniz milini aşabiliyorsa kıyı devleti bilimsel-teknik bilgileri Kıta Sahanlığı Sınırları Komisyonuna sunar ve dış sınırlarını Komisyon tavsiyelerine dayanarak belirler. Türkiye BMDHS'ye taraf değildir; buna rağmen birçok deniz hukuku kuralı teamül niteliğiyle ayrıca değerlendirilir. Türk Boğazları genel transit geçiş rejimiyle değil, 1936 Montrö Sözleşmesi'nin ticaret ve savaş gemileri için kurduğu özel rejimle yönetilir. Sınırlandırma sorularında alanın niteliği, karşılıklı kıyılar ve ilgili antlaşma ile hakkaniyete uygun çözüm birlikte okunmalıdır.

Uluslararası Adalet Divanı, Birleşmiş Milletlerin başlıca yargı organıdır ve on beş bağımsız yargıçtan oluşur. Çekişmeli davalarda yalnız devletler taraf olabilir; Divanın yetkisi devletlerin rızasına dayanır. Rıza özel anlaşma, bir antlaşmadaki yargı kaydı, Statü m. 36/2 uyarınca karşılıklı zorunlu yargı yetkisi beyanları veya davalı devletin sonradan kabulü yoluyla kurulabilir. Bir devletin Statüye taraf olması tek başına her uyuşmazlıkta yetki doğurmaz. Divan Statü m. 38'deki hukuk kaynaklarını uygular; hüküm kesindir ve yalnız davanın taraflarını o dava bakımından bağlar. Genel Kurul ve Güvenlik Konseyi her hukuki sorun için, diğer yetkilendirilmiş BM organları ve uzman kuruluşlar ise faaliyet alanlarındaki hukuki sorunlar için danışma görüşü isteyebilir. Türkiye'nin genel zorunlu yargı yetkisi beyanı bulunmaması, özel bir uyuşmazlıkta başka bir rıza temeliyle Divan yetkisini kabul edemeyeceği anlamına gelmez.

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile bu Sözleşme’nin uygulanmasını denetleyen Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi etrafında kurulur. Sözleşme, taraf devletlerin kendi yetki alanındaki herkesin tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlama borcuyla başlar. Bu sistemde asıl sorumluluk önce devlettedir; Mahkeme, ikincillik ilkesi içinde denetleyici yargı yetkisi kullanır. AİHM sürekli çalışan bir mahkemedir ve taraf devlet sayısı kadar yargıçtan oluşur. Başvurular devletlerarası veya bireysel olabilir. Bireysel başvuruda mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu Mahkeme’ye gidebilir. İç hukuk yollarının tüketilmesi ve kesin karardan itibaren dört aylık süre temel kabul edilebilirlik koşullarıdır. Mahkeme ihlal bulursa adil tazmine hükmedebilir; kesin kararların uygulanması taraf devletin yükümlülüğü, infaz denetimi ise Bakanlar Komitesinin görevidir.