HMGS Milletlerarası Hukuk Konu Anlatımı

Milletlerarası hukukun hangi kurallardan oluştuğu sorusu kaynaklar öğretisinde cevaplanır. Uluslararası Adalet Divanı Statüsü'nün 38. maddesi, uyuşmazlıkları karara bağlarken uygulanacak kuralları sayarken dolaylı olarak milletlerarası hukukun şekli kaynaklarına işaret eder: andlaşmalar, örf ve adet hukuku kuralları ve hukukun genel prensipleri asli kaynaklardır, içtihat ve doktrin ise bu asli kaynakların varlığını ve içeriğini tespit etmeye yarayan yardımcı kaynaklardır. Maddedeki sıralama bir üstünlük göstermez; kaynaklar eşit ağırlıktadır ve birbirine dönüşebilir, andlaşma zamanla örf ve adete, örf ve adet de kodifikasyonla andlaşma hükmüne evrilebilir. Örf ve adet hukuku, devletlerin genel, istikrarlı ve süregelen bir uygulamasıyla (maddi unsur) birlikte bu uygulamanın hukuk kuralı olduğu inancını (opinio juris) gerektirir; sürekli itiraz eden bir devlet, oluşmakta olan evrensel bir kuralla bağlanmayabilir. Hukukun genel prensipleri, ulusal hukuk sistemlerinin ortak kurallarından ve uluslararası hukukun kendi mantık ilkelerinden oluşan, boşluk doldurucu bir kaynaktır. Devletlerin ve uluslararası örgütlerin hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamaları olan hukuksal işlemler ise, çok taraflı (andlaşmalar) ve tek taraflı (protesto gibi) olmak üzere ikiye ayrılır.

Devlet, sınırları belli bir toprak parçası üzerine yerleşmiş, üstün bir otoriteye tabi örgütlü insan topluluğu olarak tanımlanır ve üç kurucu unsura dayanır: beşeri unsur, ülke ve üstün otorite. Beşeri unsur bakımından nüfusun büyüklüğü önemli değildir, aranan topluluğun süreklilik taşıması ve yerleşik olmasıdır; bu unsurla bağlantılı self-determinasyon ilkesi, sömürge rejimi altındaki halklara bağımsız devlet kurma ya da başka bir devlete katılma hakkı tanır, fakat bu hak bir devletin toprak bütünlüğünü bozacak şekilde kullanılamaz. Ülke unsuru kara, deniz ve hava ülkesinden oluşur ve büyüklüğü ya da tek parça olup olmaması önemli değildir; devletin ülkesi rızası dışında bölünemez. Üstün otorite, devleti federe birim ya da belediye gibi diğer örgütlü topluluklardan ayıran unsurdur ve egemen eşitlik ile iç işlerine karışmama ilkeleriyle desteklenir. Devletin ülkesi üzerindeki yetkisi tam ve münhasır olmakla birlikte, başka devletlerin haklarına saygı yükümlülüğüyle ve bazı yetkilerin terk ya da devrediliyor olmasıyla sınırlanabilir. Devletin varlığından ayrı bir soru olan tanıma ise, bir devletin başka bir devlet ya da durumu hukuka uygun kabul ettiğini bildirdiği tek taraflı bir işlemdir; ağırlıklı görüşe göre tanıma devlet olmanın koşulu değil, açıklayıcı niteliktedir ve çoğu zaman siyasi bir değerlendirme içerir.

Milletlerarası andlaşmaların yapılması üç aşamada gerçekleşir: önce metnin ikili görüşme ya da uluslararası konferans yoluyla oluşturulup imza veya parafla resmileştirilmesi, ardından basit usul ya da onay yoluyla bağlayıcılık kazanması -Türk sisteminde onay yetkisi yasama ve yürütme arasında paylaştırılmıştır- ve son olarak yürürlüğe girmesi. Bir andlaşmaya sonradan taraf olmak isteyen devlet katılma yoluna başvurabilir; tescil ise andlaşmanın uluslararası bir örgüte kaydettirilmesidir ve eksikliği andlaşmayı geçersiz kılmaz, yalnızca onun ilgili örgüt organları önünde ileri sürülmesini engeller. Andlaşmalar, iradesi sakatlanmış olmadıkça geçerlidir, iyi niyetle uygulanır, kural olarak geriye yürümez ve ahde vefa ilkesi gereği sadece taraflarını bağlar; üçüncü devletler ancak rızalarıyla ya da istisnaen statü yaratan andlaşmalarda bağlanabilir. Çekince, çok taraflı bir andlaşmaya taraf olurken belirli hükümlere karşı ileri sürülen ve o hükmü değiştiren ya da ortadan kaldıran bir irade beyanıdır ve andlaşmanın konu ve amacına aykırı olamaz. Yorumda iyi niyet, olağan anlam ve andlaşmanın bütünlüğü esastır. Andlaşmalar taraf iradesiyle, andlaşmada öngörülen bir olayla, fesih ya da vazgeçmeyle ya da şartların köklü biçimde değişmesi (rebus sic stantibus) gibi olaylarla sona erebilir; ancak bu son ilke sınır andlaşmalarına ve yükümlülüğünü yerine getirmeyen tarafa uygulanmaz.

Uluslararası örgütler, bir kurucu andlaşmayla kurulan, varlığını devletlerin iradesinden alan, kurucu devletlerinden ayrı bir hukuki kişiliğe sahip, uluslararası düzeyde faaliyet gösteren ve ticari amaç gütmeyen yapılardır; buna karşılık Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Örgütü veya Uluslararası Af Örgütü gibi hükümet-dışı örgütler uluslararası hukukun sujesi sayılmaz, yalnızca bazı örgütler nezdinde danışman veya gözlemci statüsünden yararlanabilirler. Birleşmiş Milletler, 1920'de yürürlüğe giren Versay Antlaşması'nın ilk yirmi altı maddesinin oluşturduğu Milletler Cemiyeti Misakı'yla kurulan, ancak İkinci Dünya Savaşı'nı önleyemeyen ve 1946'da Genel Kurulunca sona erdirilen Milletler Cemiyeti'nin mirası üzerine kurulmuştur. BM Antlaşması'nın birinci maddesi örgütün amacını uluslararası barış ve güvenliği sağlamak, devletler arasında dostça ilişkiler geliştirmek, uluslararası işbirliğini gerçekleştirmek ve uluslararası sorunların çözüm merkezi olmak şeklinde belirlerken, ikinci maddesi devletlerin egemen eşitliği, yükümlülüklerin iyi niyetle yerine getirilmesi, uyuşmazlıkların barışçıl çözümü ve kuvvet kullanma yasağı gibi temel ilkeleri sayar. Örgütün Genel Kurul, Güvenlik Konseyi, Ekonomik ve Sosyal Konsey, Vesayet Konseyi, Uluslararası Adalet Divanı ve Sekreterlik olmak üzere altı ana organı vardır. Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesi veto hakkına sahiptir ve barışa yönelik tehdit, ihlal veya saldırı hallerinde bağlayıcı kararlar alabilir; kuvvet kullanma yasağının tek istisnası, silahlı saldırıya uğrayan devletin Güvenlik Konseyi harekete geçene kadar kullanabileceği meşru müdafaa hakkıdır.

Devletin ülkesi kara, deniz ve hava ülkesinden oluşur. Kara sınırları antlaşmalarla belirlenir; doğal unsurlardan akarsularda genellikle en derin noktaları birleştiren çizgi, göllerde paylaşım, dağlarda su ayrımı çizgisi esas alınır, yapay sınırlarda ise enlem ve boylamlara başvurulur. Deniz hukuku, kıyıdan açığa doğru sıralanan alanları düzenler: kıyı devletinin mutlak egemenliğindeki iç sular, devletin deniz ülkesini oluşturan ve genişliği 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi ile en fazla on iki deniz miliyle sınırlanan karasuları, gemilerin durmaksızın ve zararsız biçimde geçmesine imkân veren zararsız geçiş hakkı, karasuları on iki mile çıkınca uluslararası ulaşımı güvenceye alan boğazlardaki transit geçiş rejimi, kıyı devletine doğal kaynaklar üzerinde münhasır ama su tabakasını kapsamayan haklar tanıyan kıta sahanlığı, hem deniz yatağı hem su tabakası üzerinde balıkçılık dahil ekonomik yetkiler sağlayan ve ilan edilmesi gereken münhasır ekonomik bölge, ve son olarak herkese altı temel serbestliği tanıyan açık deniz. Türk Boğazları, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile bugün de yürürlükte olan, ticaret gemilerine geniş serbestlik tanıyan ama savaş gemileri için ayrıntılı sınırlamalar öngören özel bir rejime tabidir. Komşu ya da karşılıklı kıyılı devletler arasında deniz alanlarının sınırlandırılması hakkaniyete uygun bir çözüme varmak amacıyla anlaşmayla yapılır. Hava sahası bakımından ise, devletin egemenliğinin kendi kara ve deniz ülkesinin üzerini kaplayan hava sahasına da uzandığı kabul edilir.

Devletler arası uyuşmazlıkların uluslararası hukuka göre çözümünde başvurulan başlıca yargı organı, Lahey'de yer alan Uluslararası Adalet Divanı'dır. Divan, 1922-1946 yılları arasında faaliyet gösteren ve Fransa ile Türkiye arasındaki Lotus Davası ile Türk-Yunan Ahali Mübadelesi ve Musul Sorunu hakkındaki danışma görüşleri gibi kararlara imza atan Milletlerarası Sürekli Adalet Divanı'nın devamı niteliğindedir ve 1946'dan bu yana faaliyetini sürdürmektedir. On beş yargıçtan oluşan Divan üyeleri Güvenlik Konseyi ve Genel Kurul tarafından seçilir; yerleşik bir centilmenler anlaşmasına göre yargıçlar farklı bölgesel gruplardan gelecek biçimde dağıtılır. Devletler arasındaki, uluslararası hukuka ilişkin ve tarafların Divan Statüsüne taraf olmasını gerektiren uyuşmazlıklarda Divan bağlayıcı karar verebilir; bu yetki tahkimname, önceden yapılmış bir uluslararası antlaşma, tek taraflı bildiri veya forum prorogatum yoluyla tanınabilir. Divan ayrıca yalnızca Birleşmiş Milletler organlarının ve uzmanlık örgütlerinin başvurabildiği, bağlayıcı olmayan danışma görüşleri de verir. Türkiye, 1972'den bu yana Divanın yargı yetkisini tanımamakta olup 1976'da Yunanistan'ın açtığı Ege Kıta Sahanlığı davasında Divan yetkisizlik kararı vermiştir. Uyuşmazlıkların yargısal yollarla çözümünün yanında, bir devletin milletlerarası hukuka aykırı bir fiilinden dolayı uluslararası sorumluluğunun doğabileceği genel ilkesi de milletlerarası hukukun bir parçasıdır.

İnsan Hakları Avrupa Sistemi, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile bu Sözleşme’nin uygulanmasını denetleyen Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi etrafında kurulur. Sözleşme, taraf devletlerin kendi yetki alanındaki herkesin tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanmasını sağlama borcuyla başlar. Bu sistemde asıl sorumluluk önce devlettedir; Mahkeme, ikincillik ilkesi içinde denetleyici yargı yetkisi kullanır. AİHM sürekli çalışan bir mahkemedir ve taraf devlet sayısı kadar yargıçtan oluşur. Başvurular devletlerarası veya bireysel olabilir. Bireysel başvuruda mağdur olduğunu ileri süren gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu Mahkeme’ye gidebilir. İç hukuk yollarının tüketilmesi ve kesin karardan itibaren dört aylık süre temel kabul edilebilirlik koşullarıdır. Mahkeme ihlal bulursa adil tazmine hükmedebilir; kesin kararların uygulanması taraf devletin yükümlülüğü, infaz denetimi ise Bakanlar Komitesinin görevidir.