HMGS Vergi Hukuku Konu Anlatımı

Vergi hukukunun anayasal çekirdeği Anayasa m. 73'te toplanır. Bu hüküm, herkesin kamu giderlerini karşılamak üzere mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlü olduğunu belirtir. Böylece vergi, yalnızca devletin gelir toplama aracı değil, kamu giderlerinin finansmanına katılma ödevidir. Mali güç ölçütü, yükümlülüğün kişilerin ekonomik durumuyla bağlantılı kurulmasını; vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı ise maliye politikasının sosyal amacını gösterir. Aynı madde kanunilik ilkesini açıkça kurar: Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler ancak kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır. Cumhurbaşkanına verilebilecek yetki sınırsız bir vergilendirme yetkisi değildir; yalnızca muaflık, istisna, indirim ve oran hükümlerinde, kanunun belirlediği yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapma yetkisi verilebilir. Bu nedenle sınav açısından temel ayrım, verginin kurulması ile kanuni sınırlar içinde oran veya indirim ayarı yapılmasıdır.

Vergi ödevi ve vergi ilişkisi VUK'ta mükellef, vergi sorumlusu, vergi ehliyeti, temsil ve vergiyi doğuran olay kavramlarıyla somutlaşır. Mükellef, vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen gerçek veya tüzel kişidir. Vergi sorumlusu ise verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine muhatap olan kişidir; VUK'ta mükellef tabiri, sonraki maddelerde vergi sorumlularını da kapsar. Mükellefiyet veya vergi sorumluluğuna ilişkin özel sözleşmeler, kanunda kabul edilen haller dışında vergi dairesini bağlamaz. Vergi ehliyeti bakımından kanuni ehliyet şart değildir; vergiyi doğuran olayın kanunlarla yasaklanmış olması da mükellefiyeti ve sorumluluğu kaldırmaz. Tüzel kişiler, küçükler, kısıtlılar ve tüzel kişiliği olmayan teşekküllerde vergi ödevleri kanuni temsilciler veya idare edenler tarafından yerine getirilir. Vergi ilişkisi ise vergi alacağının, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesi veya hukuki durumun tamamlanmasıyla doğması üzerine kurulur.

Tarh, vergi alacağının kanuni matrah ve oranlara göre vergi dairesince hesaplanıp miktar olarak belirlenmesidir. Vergiyi doğuran olay alacağı doğurur; tarh bu alacağı rakama bağlar, tebliğ bildirir, tahakkuk ödenebilir aşamaya getirir. Beyana dayanan vergilerde tahakkuk fişiyle tarh ve tahakkuk birlikte yürür; fişi almamak sonucu engellemez, posta ve elektronik beyanlarda fiş gönderimi veya elektronik ileti tebliğ yerine geçebilir. İkmalen tarh, daha önce tarh edilmiş vergiye ilişkin sonradan çıkan ve defter, kayıt, belge ya da kanuni ölçülerle saptanabilen matrah farkını tamamlar. Reesen tarh, matrahın güvenilir biçimde belirlenemediği hallerde takdir komisyonu veya inceleme raporu üzerinden yapılır. İdarece tarh ise ikmalen ve reesen tarh dışında, mükellefin başvuru veya kanuni yükümlülüklerini yerine getirmemesi yüzünden zamanında tarh edilemeyen verginin kanunen belli matrahlar üzerinden idarece tarhıdır.

Tebliğ, vergilendirmeyi ilgilendiren ve hüküm ifade eden hususların yetkili makamlarca mükellefe veya ceza sorumlusuna yazıyla bildirilmesidir. VUK'ta tahakkuk fişi dışındaki, vergilendirmeyle ilgili ve hüküm doğuran vesika ve yazılar, adresleri bilinen gerçek ve tüzel kişilere kural olarak posta yoluyla ilmühaberli taahhütlü şekilde; adresleri bilinmeyenlere ise ilan yoluyla tebliğ edilir. Muhatap mükellef, kanuni temsilci, umumi vekil veya vergi cezası kesilen kişi olabilir; tüzel kişilerde başkan, müdür veya kanuni temsilciye tebliğ yeterlidir. Bilinen adresler işe başlama veya adres değişikliğinde bildirilen işyeri adresleri, yoklama veya tutanakla tespit edilen işyeri adresleri ve adres kayıt sistemindeki yerleşim yeri adresidir. Posta, ilan, memur vasıtasıyla ve elektronik tebliğ usulleri ayrı kurallara bağlanmıştır. Tebliğde şekil hataları kural olarak işlemi değersiz kılmaz; fakat vergi ihbarına ilişkin bazı temel eksiklikler vesikayı hükümsüz kılar.

Tahakkuk, vergi alacağının ödeme aşamasına gelmesini ifade eder. Vergi Usul Kanunu sisteminde önce vergiyi doğuran olay veya hukuki durum gerçekleşir; böylece vergi alacağı, mükellef açısından vergi borcu olarak doğar. Ardından vergi dairesi matrah ve oranlara göre tarh işlemiyle alacağı miktar itibarıyla belirler. Tarh edilen vergi kural olarak mükellefe veya ceza sorumlusuna tebliğ edilir. Tahakkuk ise bu tarh ve tebliğ edilmiş verginin artık ödenmesi gereken safhaya ulaşmasıdır. Beyan üzerinden alınan vergilerde bu süreç tahakkuk fişiyle işler: beyanname vergi dairesine verildiğinde tahakkuk fişi düzenlenir ve bu yolla vergi tahakkuk etmiş olur. Fişin alınmaması sonucu değiştirmez. Bu ayrım önemlidir. Tahakkuk, tahsil ile karıştırılmamalıdır; tahsil kanuna uygun ödeme, tahakkuk ise ödeme borcunun işlem bakımından olgunlaşmasıdır.

Tahsil, verginin veya amme alacağının kanuna uygun biçimde ödenmesi ve kamu alacağının tahsil dairesince alınması sürecidir. Vergi Usul Kanunu tahsili, verginin kanuna uygun surette ödenmesi olarak tanımlar; Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun ise devlet, il özel idaresi ve belediye alacaklarının ödeme ve takip rejimini ayrıntılandırır. Ödeme zamanı özel kanunda belirlenmişse o zaman uygulanır; belirlenmemişse usulüne uygun tebliğden itibaren bir aylık süre söz konusu olur ve son gün vadedir. Ödeme, kural olarak yetkili tahsil dairesi memurunun makbuzu karşılığında yapılır; makbuzsuz veya yetkisiz kişiye yapılan ödeme amme alacağına mahsup edilemez. Banka, postane, çek, havale ve kartla ödeme gibi özel ödeme şekilleri mümkündür. Süresinde ödeme yoksa teminatın paraya çevrilmesi, kefilin takibi, haciz ve şartları varsa iflas yoluyla cebren tahsil gündeme gelir.

Vergi Usul Kanunu süreleri, vergi ödevlerinin ne zaman başlayıp biteceğini ve idarenin hangi zaman sınırları içinde işlem yapabileceğini belirleyen temel kurallar olarak düzenler. Vergi işlemlerinde süreler esasen vergi kanunlarıyla belirlenir; kanunda açık süre yoksa idare, on beş günden az olmamak üzere süre tayin edip ilgiliye tebliğ eder. Sürelerin hesaplanmasında gün, hafta, ay ve sonu belirli gün şeklindeki ayrımlar önemlidir; resmi tatiller süreye dahil olmakla birlikte son gün tatile rastlarsa süre ilk iş günü biter. Mücbir sebep, ölüm ve zor durum hallerinde sürelerin işlememesi, uzaması veya mühlet verilmesi mümkündür. Zamanaşımı ise süre geçmesiyle vergi alacağının kalkmasıdır ve mükellefin ayrıca başvurmasına gerek olmadan hüküm doğurur. Tarh zamanaşımının temel ölçüsü, alacağın doğduğu yılı izleyen yıl başından itibaren beş yıldır.

Gelir vergisi, gerçek kişilerin bir takvim yılı içinde elde ettikleri kazanç ve iratların safi tutarı üzerinden alınan vergidir. Kanun gelirin yedi unsurunu sayar: ticari kazanç, zirai kazanç, ücret, serbest meslek kazancı, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ve diğer kazanç ve iratlar. Aksi hüküm olmadıkça bu unsurlar gerçek ve safi miktarlarıyla dikkate alınır. Tam mükellef gerçek kişiler Türkiye içinde ve dışında elde ettikleri kazanç ve iratların tamamı üzerinden vergilendirilirken, dar mükellefler yalnız Türkiye'de elde ettikleri gelirler üzerinden vergilendirilir. Gelir vergisi kural olarak mükellefin veya vergi sorumlusunun beyanı üzerine tarh edilir; vergilendirme dönemi geçmiş takvim yılıdır. Tevkifat, geçici vergi, münferit beyan ve mahsup hükümleri, verginin tahakkuk ve ödeme tekniğini tamamlayan özel mekanizmalardır.

Kurumlar vergisi, kanunda sayılan kurumların kazançları üzerinden alınır. Verginin konusu sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu kuruluşları, dernek veya vakıflara ait iktisadi işletmeler ve iş ortaklıklarının kazançlarıdır; kurum kazancı gelir vergisinin konusuna giren gelir unsurlarından oluşur. Kanuni veya iş merkezi Türkiye’de bulunan kurumlar tam mükelleftir ve Türkiye içi ile dışındaki kazançlarının tamamı üzerinden vergilendirilir. Kanuni ve iş merkezlerinin ikisi de Türkiye’de bulunmayanlar dar mükelleftir ve yalnız Türkiye’de elde ettikleri kazançlar üzerinden vergilendirilir. Kurumlar vergisi kural olarak beyan üzerine tarh olunur; beyanname hesap döneminin sonuçlarını içerir. Tam mükelleflerde safi kurum kazancı ticari kazanç hükümlerine göre tespit edilir. Vergilendirme dönemi hesap dönemidir; vergi beyannamenin verildiği vergi dairesince tarh edilir ve kanunda gösterilen süre içinde ödenir.

Katma değer vergisi, Türkiye’de yapılan teslim ve hizmetleri, ithalatı ve kanunda ayrıca sayılan bazı faaliyetleri konu alan yayılı bir harcama vergisidir. Sınavda KDV’yi doğru kavramanın yolu, önce verginin konusunu işlem türleri üzerinden görmek, sonra teslim, hizmet, mükellef, sorumlu ve vergiyi doğuran olay bağlantısını kurmaktır. Teslim, mal üzerindeki ekonomik tasarruf imkanının karşı tarafa geçirilmesiyle; hizmet ise teslim ve ithalat dışında kalan edimlerle ilgilidir. İşlemin Türkiye’de yapılması, malın teslim anındaki yeri veya hizmetin yapıldığı ya da faydalanıldığı yer üzerinden belirlenir. Mükellef çoğu durumda teslim veya hizmeti yapan kişidir; ancak ithalatta ithalatçı, kiralamada kiraya veren, şans oyunlarında tertipleyen gibi özel belirlemeler vardır. Fatura, kısmi teslim, konsinyasyon, enerji kullanımı ve ithalat anı vergiyi doğuran olay bakımından sık karıştırılan noktalardır.

Özel tüketim vergisi, 4760 sayılı Kanuna ekli listelerde yer alan belirli mallar üzerinden ve kural olarak bir defaya mahsus alınan özel bir harcama vergisidir. Bu verginin sınavdaki ayırt edici noktası, her mal grubunun aynı aşamada vergilenmemesidir. Birinci listedeki akaryakıt ve benzeri mallarda ithalatçı veya rafineri dahil imalatçı teslimi öne çıkar. İkinci listedeki kayıt ve tescile tabi taşıtlarda vergiyi doğuran olay ilk iktisaptır. Üçüncü listedeki içecek ve tütün ürünleri ile dördüncü listedeki çeşitli tüketim mallarında ithalat veya imal-inşa edenlerin teslimi önemlidir. Mükellef, listeye ve işlem türüne göre imalatçı, ithalatçı, motorlu araç ticareti yapan veya müzayede satışını gerçekleştiren kişi olabilir. Matrah, maktu tutar, KDV matrahı unsurları veya perakende satış fiyatı gibi farklı ölçülere bağlanır; indirim ve istisnalar ise dar yorumlanır.