HMGS Borçlar Hukuku Konu Anlatımı

Sözleşmeden doğan borçlar, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulan borç ilişkilerini ifade eder. İrade açık beyanla gösterilebileceği gibi davranıştan anlaşılan örtülü açıklamayla da ortaya çıkabilir. Tarafların esaslı noktalarda uyuşması sözleşmenin kurulması için yeterlidir; ikinci derecedeki noktalar konuşulmamışsa sözleşme yine kurulabilir, sonradan uyuşmazlık çıkarsa hakim işin özelliğine göre boşluğu tamamlar. Öneri ve kabul kuralları, iradelerin ne zamana kadar bağlayıcı olduğunu belirler. Süreli öneride süre sonuna kadar bağlılık vardır; hazır kişiye süresiz öneri hemen kabul edilmezse bağlılık kalkar; hazır olmayanlar arasında makul cevap süresi beklenir. Örtülü kabul, ısmarlanmamış şey, bağlayıcı olmayan öneri, ilan yoluyla ödül, geri alma, hüküm anı ve şekil serbestisi bu sistemin sınavda dikkat isteyen parçalarıdır. Böylece borcun doğduğu an, tarafların bağlılığı ve şekil eksikliğinin sonucu ayrı ayrı değerlendirilebilir.

Haksız fiil borcu, kusurlu ve hukuka aykırı davranışla başkasına zarar verilince doğar; açık yasak olmasa bile ahlaka aykırı ve kasıtlı zarar verme de giderim yükümlülüğü yaratır. Zarar gören zararını ve kusuru ispat eder, miktar kesin belirlenemiyorsa hâkim olayların olağan akışı ve alınan önlemlerle hakkaniyetli bir tutar belirler. Tazminatın kapsamı, ödeme biçimi, indirim sebepleri, ölüm, bedensel zarar, manevi tazminat, kişilik hakkı ve haksız rekabet sonuçları birlikte düşünülmelidir. Kaynak ayrıca hukuka aykırılığı kaldıran yetki, rıza, üstün yarar, haklı savunma, hakkını kendi gücüyle koruma ve zorunluluk hallerini; yarışan sorumluluk sebeplerini, müteselsil sorumluluğu, hakkaniyet, özen ve tehlike sorumluluğunu düzenler. Zamanaşımı kuralı iki ve on yıldır; rücu, ceza yargılamasıyla bağsızlık, bedensel zararda hükmün değiştirilebilmesi ve geçici ödeme de sınav alanıdır.

Sebepsiz zenginleşme, bir kişinin haklı bir hukuki dayanak olmadan başka bir kişinin malvarlığı veya emeği üzerinden değer elde etmesi hâlinde geri verme borcu doğuran denkleştirme kurumudur. Zenginleşmenin geçersiz, hiç gerçekleşmemiş ya da sonradan ortadan kalkmış bir sebebe dayanması tipik örneklerdir. Borçlu olunmayan edimin isteyerek yerine getirilmesinde geri alma ancak ifa edenin kendisini borçlu sandığını kanıtlamasıyla mümkündür; zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi ve ahlaki ödevin yerine getirilmesi geri istenemez. İade kapsamı zenginleşenin iyiniyetine göre değişir: iyiniyetli kişi genellikle elinde kalanla sorumlu olurken, iyiniyetli olmayan veya iade ihtimalini hesaba katması gereken kişi daha geniş sorumluluk taşır. Giderler, hukuka veya ahlaka aykırı amaçla verilen şeyler ve iki yıllık-on yıllık zamanaşımı sınavın temel ayrımlarıdır. Özellikle iade kapsamı dikkatle ayrıştırılmalıdır.

Sözleşme, tarafların birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur; açıklama açık söz veya yazı biçiminde olabileceği gibi davranıştan anlaşılan örtülü beyan şeklinde de ortaya çıkabilir. İcap, kabul edildiğinde sözleşmeyi kurmaya elverişli öneridir ve önerenin bağlılığı önerinin türüne göre değişir. Kabul süresi belirlenmişse öneren sürenin sonuna kadar bağlıdır; hazır kişiye süresiz yapılan öneri hemen kabul edilmezse bağlılık düşer; hazır olmayan kişiye yapılan süresiz öneri ise uygun cevabın ulaşabileceği ana kadar bağlar. Açık kabul beklenmeyen hâllerde zamanında ret yoksa sözleşme kurulabilir. Ismarlanmayan şeyin gönderilmesi öneri sayılmaz. Bağlanmama kaydı, herkese açık öneri, ödül ilanı, geri alma açıklamasının ulaşma zamanı ve hazır olmayanlar arasında hüküm anı birlikte çalışılmalıdır. Olay sorularında kabulün gönderilmesi, ulaşması ve geri alınması ayrı zaman noktalarıdır.

Hata, hile ve ikrah, sözleşme kurulurken taraf iradesinin sağlıklı biçimde oluşmadığı durumları ifade eder. Yanılmada yalnız esaslı hata sözleşmeyle bağlı olmama sonucu doğurur; sözleşmenin türü, konusu, kişisi veya edim dengesindeki önemli açıklama yanılmaları korunurken basit hesap hatası yalnız düzeltilir. Saikte yanılma kural olarak yeterli değildir, fakat yanılanın bu saiki sözleşmenin temeli sayması dürüstlük kurallarına uygunsa ve karşı tarafça bilinebilir durumdaysa esaslı hâle gelebilir. Aldatmada yanılmanın ayrıca esaslı olması aranmaz; üçüncü kişinin aldatması ise karşı tarafın bilmesi veya bilebilecek durumda olmasıyla etkili olur. Korkutmada ağır ve yakın zarar tehlikesine haklı inanış gerekir. Yanılmayı veya aldatmayı öğrenen ya da korkutmanın etkisinden çıkan taraf bir yıl içinde bağlı olmadığını bildirmezse sözleşmeyi onamış sayılır.

Muvazaa, tarafların dışa yansıttıkları sözleşme görünümü ile aralarında gerçekten ve ortaklaşa istedikleri hukuki sonuç arasında bilinçli bir uyumsuzluk yaratmalarıdır. Kanun, sözleşmenin türü ve içeriği belirlenirken tarafların yanlışlıkla kullandıkları veya gerçek amaçlarını saklamak için seçtikleri sözcüklere değil, gerçek ve ortak iradeye bakılacağını kabul eder. Bu nedenle görünürdeki metin, taraflar arasındaki asıl anlaşmayı tek başına belirlemez. Ancak bu ilke üçüncü kişilere karşı sınırsız değildir. Borçlu, yazılı borç tanımasına güvenerek alacağı kazanmış olan üçüncü kişiye karşı işlemin muvazaalı olduğu savunmasını ileri süremez. Sınavda temel ayrım, taraflar arasındaki yorum sorunu ile belgeye güvenerek alacak kazanan üçüncü kişinin korunması arasındadır. Bu ayrım yapılmadan verilen mutlak cevaplar genellikle eksik kalır ve olayın taraf ilişkisi yanlış değerlendirilir.

Borçlar hukukunda sözleşmeler bakımından başlangıç noktası şekil serbestisidir: kanun özel bir biçim aramadıkça tarafların iradelerini sözlü, yazılı, elektronik veya davranışla açıklamaları geçerliliği engellemez. Buna karşılık kanun bir şekil öngörmüşse bu çoğu kez ispat kolaylığı için değil, sözleşmenin hüküm doğurması için aranır. Yazılı şeklin merkezi unsuru, borç altına giren tarafın imzasıdır; imzalı mektup, teyit edilmiş faks, aslı imzalı telgraf ve güvenli elektronik imzayla saklanabilen metinler de kanun aksini söylemedikçe bu ihtiyacı karşılayabilir. Şekle bağlı sözleşmenin değiştirilmesi de aynı şekle uyar, ancak metinle çatışmayan tamamlayıcı yan kayıtlar ayrı değerlendirilir. Taraflar kanunun şekil aramadığı bir işlem için kendi aralarında biçim kararlaştırırsa, bu iradi şekil de bağlayıcı hale gelir. Sınavda şekli, yalnız imza tekniği değil, geçerlilik, değişiklik ve taraf iradesi bağlantısıyla düşünmek gerekir.

Temsil, bir kişinin hukuki işlemi başkası adına ve hesabına yapması halinde sonuçların doğrudan temsil olunana bağlanmasını sağlayan kurumdur. Yetkili temsilci bu sıfatını açıklarsa işlem temsil olunanın hukuk alanında doğar; sıfat açıklanmazsa sonuç kural olarak temsilciye ait olur, fakat karşı taraf temsil ilişkisini durumdan anlayabiliyorsa veya işlemi kiminle yaptığının önemi yoksa sonuç yine temsil olunana yönelir. Yetkinin kapsamı kaynağına göre belirlenir; kamu hukukundan doğan yetkide kanun, hukuki işlemden doğan yetkide yetkilendirme işlemi ve üçüncü kişilere yapılan bildirim önemlidir. Temsil olunan hukuki işlemden doğan yetkiyi her zaman sınırlayabilir veya geri alabilir, ancak bildirilmiş yetkinin geri alındığı iyiniyetli üçüncü kişilere duyurulmadıkça onlara karşı ileri sürülemez. Yetkisiz temsil ise temsil olunanın onamasına bağlıdır; onama yoksa zarar sorumluluğu çoğu kez yetkisiz temsilci üzerinde toplanır.

İfa, borç ilişkisinde borçlunun üstlendiği edimi alacaklıya hukuka uygun biçimde yerine getirmesidir. Borçlunun şahsen ifası her zaman zorunlu değildir; alacaklının borçlunun bizzat hareket etmesinde özel menfaati yoksa edim üçüncü kişi tarafından da yerine getirilebilir. Alacaklı, muaccel ve tamamı belirli borçta kısmi ifayı reddedebilir; bölünemeyen borçta birden fazla alacaklı veya borçlu varsa her biri borcun bütünüyle bağlantılı hak ve yükümlülük taşır. İfa yeri önce taraf iradesine, yoksa para borçlarında alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerine, parça borçlarında sözleşme kurulurken şeyin bulunduğu yere, diğer borçlarda borçlunun yerleşim yerine göre belirlenir. İfa zamanı kararlaştırılmamışsa borç doğduğu anda istenebilir. Para borçlarında ödeme, mahsup, makbuz ve senedin geri verilmesi kuralları borcun doğru kapanıp kapanmadığını belirleyen pratik sınav alanlarıdır.

Borçlunun temerrüdü, muaccel bir borcun zamanında ifa edilmemesi üzerine borçlunun gecikme rejimine girmesidir; fakat konu, genel borca aykırılık hükümlerinden ayrı düşünülmelidir. Borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe zararı giderir; yapma ve yapmama borçlarında alacaklı edimin başkasına yaptırılması, aykırılığın kaldırılması ve tazminat gibi imkanlara sahip olabilir. Temerrüt için kural olarak alacaklının ihtarı gerekir; ifa günü taraflarca belirlenmişse, haksız fiilde fiil tarihinde ve sebepsiz zenginleşmede zenginleşme tarihinde bazı istisnalar doğar. Temerrüde düşen borçlu gecikme zararından, temerrüt faizinden ve koşulları varsa aşkın zarardan sorumlu olur; beklenmedik hal zararında da özel sorumluluk gündeme gelir. Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde uygun süre verme, süresiz seçimlik haklar ve sürekli edimli sözleşmelerde fesih sonuçları sınavın ana ayrımlarıdır.

İfa imkânsızlığı, borcun sonradan ve borçluya yüklenemeyecek bir nedenle artık yerine getirilememesi hâlinde gündeme gelir. Sonuç olarak borç sona erer; iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde edimden kurtulan kişi, daha önce aldığı şeyi sebepsiz zenginleşme esaslarına göre geri vermeli, henüz almadığı karşı edimi de talep etmemelidir. İmkânsızlık ortaya çıktığında alacaklı hızlıca haberdar edilmeli ve zararın büyümemesi için makul önlemler alınmalıdır. Kısmi imkânsızlıkta borç yalnız gerçekleşemeyen bölüm bakımından düşer; ancak tarafların böyle bir eksilmeyi baştan bilseler sözleşme yapmayacağı anlaşılıyorsa sonuç tüm borca yayılır. Karşılıklı sözleşmelerde alacaklı kısmi ifayı kabul ederse karşı edim oransal yürür; kabul etmezse veya karşı edim bölünemiyorsa tam imkânsızlık kuralları uygulanır. Aşırı ifa güçlüğünde edim hâlâ mümkündür; fakat öngörülemeyen olağanüstü değişim ifayı dürüstlük kuralına aykırı ağırlaştırdığı için borçlu uyarlama, olmazsa dönme ya da sürekli edimde fesih yoluna başvurabilir. Bu koruma yabancı para borçlarında da gündeme gelebilir.

Alacaklının temerrüdü, borçlunun ifaya hazır olmasına rağmen ifanın alacaklı tarafında haksız biçimde engellenmesidir. Verme veya yapma edimi usulüne uygun önerildiği halde alacaklı kabulden kaçınırsa ya da borçlunun ifa edebilmesi için kendisinin yapması gereken hazırlıkları yapmazsa temerrüt doğar. Bu kurum borçlunun kusurundan değil, alacaklının ifa sürecindeki pasif veya engelleyici tutumundan hareket eder. Teslim borçlarında borçlu, şeyi hâkimin belirlediği yere tevdi ederek borcundan kurtulabilir; ticari mallar bakımından ardiyeye bırakma imkânı ayrıca tanınmıştır. Tevdi uygun değilse, şey bozulabilir nitelikteyse veya saklama masrafı ağırsa, ihtar ve hâkim izniyle satış ve bedelin tevdi edilmesi gündeme gelir. Bazı piyasa değeri belirli mallarda satış usulü daha esnek değerlendirilebilir. Teslim dışındaki edimlerde borçlu, borçlunun temerrüdüne ilişkin dönme hükümlerinden yararlanabilir. Alacaklının kimliğindeki kusursuz belirsizlik de benzer korumaları doğurur.

Müteselsil borçluluk, birden çok borçludan her birinin alacaklıya karşı borcun tamamından sorumlu olduğu özel bir bağlılık biçimidir. Bu sonuç ya borçluların açık kabul bildiriminden ya da kanunun öngördüğü hallerden doğar; teselsül kendiliğinden varsayılmaz. Dış ilişkide alacaklı, borcun tamamını veya bir kısmını borçluların hepsinden ya da yalnız birinden isteyebilir ve sorumluluk tam ödeme yapılıncaya kadar sürer. Borçlu, kişisel savunmalarını ve borcun ortak sebep veya konusundan doğan savunmaları ileri sürebilir; ortak savunmayı kullanmaması iç ilişkide sorumluluk doğurabilir. İfa veya takas diğer borçluları ödeme oranında kurtarır; ibra ise kural olarak ibra edilenin iç payı kadar etki gösterir. İç ilişkide aksi anlaşılmadıkça eşit paylaşım, payından fazla ödeyene rücu ve halefiyet vardır. Müteselsil alacaklılıkta borçlu, alacaklılardan birine ifayla hepsine karşı kurtulur.

Ceza koşulu, borçlunun sözleşmeye aykırı davranması halinde uygulanacak önceden kararlaştırılmış yaptırımdır. Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi için ceza öngörülmüşse, aksi anlaşılmadıkça alacaklı borcun ifası ile cezanın ifası arasında seçim yapar. Ceza belirli zaman veya yerde ifa etmeme için kararlaştırılmışsa, alacaklı açık feragat etmedikçe veya ifayı çekincesiz kabul etmedikçe asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Alacaklı zarar görmese bile ceza istenebilir; zarar ceza tutarını aşarsa, aşan kısım için borçlunun kusuru ispatlanmalıdır. Taraflar ceza miktarını serbestçe belirler, ancak asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı imkânsızlık doğmuşsa ceza istenemez. Ceza koşulunun geçersizliği asıl borcu geçersiz kılmaz. Hâkim aşırı cezayı kendiliğinden indirir. Dönme halinde ifa edilmiş kısmın alacaklıda kalacağına dair anlaşmalar da bu rejime bağlanır.

Bağlanma parası, sözleşme kurulurken bir tarafın diğerine verdiği paranın hukuki anlamını belirleyen yedek kuraldır. Kanun, aksi anlaşılmadıkça bu parayı cayma yetkisi veren bir bedel olarak değil, sözleşmenin kurulduğunu gösteren kanıt olarak kabul eder. Bu nedenle parayı veren taraf, yalnızca parayı bırakmayı göze alarak sözleşmeden kurtulamaz; parayı alan taraf da aldığı miktarın iki katını ödeyerek serbestçe cayamaz. Bu sonuç ancak taraflar açıkça cayma parası kararlaştırmışsa doğar. Bağlanma parasının ikinci sonucu mahsuptur: aksine sözleşme veya yerel âdet yoksa verilen miktar esas alacaktan düşülür. Böylece ödeme, bağımsız bir ceza veya ek kazanç değil, kural olarak asıl borcun parçası sayılır. Sınavlarda temel dikkat noktası, bağlanma parasının bağlılığı güçlendirmesi, cayma parasının ise bedel karşılığı sözleşmeden çıkma imkânı sağlamasıdır.

Alacağın devri, mevcut alacaklının alacağını borçlunun rızası aranmadan üçüncü kişiye geçirmesidir; ancak kanun, sözleşme veya işin niteliği devre engel olabilir. İradi devir geçerlilik için yazılı yapılmalıdır, fakat alacağı devretme sözü şekle bağlı değildir. Devir kanun veya mahkeme kararıyla gerçekleşirse özel şekil ya da önceki alacaklının ayrıca rıza açıklaması gerekmez. Borçluya bildirim yapılmamışsa borçlu eski alacaklıya, birden çok devir varsa önceki devralanlardan birine iyiniyetle ifa ederek kurtulabilir. Alacağın kime ait olduğu çekişmeli ise borçlu ifadan kaçınıp tevdi yoluna gidebilir. Devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da kullanabilir ve belirli şartlarla takas ileri sürebilir. Devredenin kişiliğine özgü olmayan bağlı haklar, öncelikler ve işlemiş faizler devralana geçer. Karşılıklı devirde devreden, alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücünü garanti eder.

Borcun üstlenilmesi, borç ilişkisinde alacak değişmeden borçlu tarafın değişmesi veya borca yeni bir sorumlu eklenmesi ihtimallerini düzenler. TBK, önce iç üstlenmeyi borçlu ile üstlenen arasındaki ilişki olarak kurar; bu sözleşme tek başına alacaklıya karşı borçlu değişikliği yaratmaz. Dış üstlenmede ise borcu üstlenen kişi ile alacaklı anlaşır ve önceki borçlu borçtan kurtulur. Sınavlarda temel ayrım, borçluyu kurtaran dış üstlenme ile borçlunun yanında müteselsil sorumluluk doğuran borca katılmadır. Alacaklının kabulü açık olabileceği gibi davranıştan da anlaşılabilir; fakat üçüncü kişi rehni ve kefalet gibi güvencelerin devamı için ilgili güvence verenlerin yazılı rızası aranır. Yeni borçlu borca bağlı savunmaları kullanabilir, ancak önceki borçlunun kişisel savunmalarını veya iç üstlenme ilişkisine ait itirazları kural olarak alacaklıya yöneltemez.

İbra, alacaklı ile borçlunun anlaşarak mevcut borcu tamamen veya kısmen sona erdirmesidir. TBK, borcu doğuran işlem şekle bağlı olsa bile ibra sözleşmesinin şekle bağlı olmadan kurulabileceğini kabul eder; bu nedenle ibra, asıl sözleşmenin şekil rejimine otomatik olarak tabi değildir. Ancak bu genel kural, özel hükümlerin getirdiği daha sıkı şartları kaldırmaz. Özellikle işçinin işverenden olan alacaklarında ibra sözleşmesi yazılı olmalı, iş sözleşmesinin sona ermesinden itibaren en az bir ay sonra yapılmalı, alacağın türü ve miktarı açıkça gösterilmeli, ödeme tam ve banka aracılığıyla olmalıdır. Müteselsil borçlulukta bir borçlunun ibra edilmesi diğerlerini ancak iç ilişkideki pay oranında etkiler. Sınavlarda ibra, feragat veya makbuzla karıştırılmamalıdır; ibra borcu sona erdiren iki taraflı, kapsamı belirlenebilir bir sözleşmedir.

Yenileme, mevcut bir borcun yeni bir borç kurulması yoluyla sona erdirilmesidir; fakat TBK bu sonucu ancak tarafların açık yenileme iradesi varsa kabul eder. Bu nedenle borç için yeni senet verilmesi, kambiyo taahhüdünde bulunulması veya kefalet belgesi düzenlenmesi tek başına yenileme sayılmaz. Eski borçla yeni işlem arasındaki bağlantı dikkatle incelenir: taraflar eski borcu ortadan kaldırıp yerine yenisini koymak istemişse yenileme vardır; yalnız ödeme aracı, ispat kolaylığı veya ek güvence amaçlanmışsa eski borç devam eder. Cari hesapta kalemlerin hesaba yazılması da yenileme değildir. Ancak hesap kesilir ve çıkan sonuç diğer tarafça kabul edilirse borç yenilenmiş olur. Güvenceli kalemlerde ise aksi kararlaştırılmadıkça hesabın kesilmesi güvenceyi sona erdirmez. Sınav tuzağı, her yeni belgeyi borcun yenilenmesi sanmaktır.

Takas, iki kişinin birbirinden alacaklı ve borçlu olduğu durumlarda, karşılıklı borçların belirli şartlarla sona ermesini sağlayan tek taraflı yenilik doğuran haktır. Genel koşullar karşılıklılık, edimlerin para veya aynı türden özdeş edim olması ve iki borcun da muaccel bulunmasıdır. Alacaklardan birinin tartışmalı olması takası engellemez; zamanaşımına uğramış alacak ise ancak takas edilebildiği anda henüz zamanaşımına uğramamışsa kullanılabilir. Takas kendiliğinden gerçekleşmez, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesi gerekir; sonuç, takasın mümkün olduğu andan itibaren daha az borç miktarı kadar sona ermedir. Kefalet, üçüncü kişi yararına sözleşme ve iflas özel sonuçlar doğurur. Tevdi, haksız alınan eşya ve geçim için zorunlu alacaklarda alacaklının rızası gerekir. Kira alacaklarında önceden takastan feragat edilemez; bu özel yasak, genel feragat serbestisinin sınavlarda unutulan istisnasıdır.

Zamanaşımı, alacağı ortadan kaldırmayan fakat borçluya ifadan kaçınma def’i sağlayan süre kurumudur. TBK’da genel süre on yıldır; kira bedeli, faiz, ücret gibi dönemsel edimler ve kanunda sayılan bazı sözleşme alacakları için beş yıllık süre uygulanır. Bu süreler taraf anlaşmasıyla değiştirilemez. Süre kural olarak alacağın muaccel olmasıyla, muacceliyet bildirimle sağlanıyorsa bildirimin yapılabileceği günle işlemeye başlar. Başlangıç günü hesaba katılmaz. Asıl alacak zamanaşımına uğrarsa bağlı faiz ve yan alacaklar da aynı akıbete uğrar. Kanun bazı kişisel ve hukuki engellerde süreyi durdurur; borcun ikrarı, dava, def’i, icra veya iflas başvurusu ise kesilme doğurur. Zamanaşımından önceden feragat edilemez ve hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate alamaz. Bu yüzden olay çözümünde süre hesabı kadar def’inin ileri sürülüp sürülmediği de belirleyicidir.

Satış sözleşmesi, satıcının satılan üzerindeki zilyetliği ve mülkiyeti alıcıya geçirme, alıcının da bedel ödeme borcunu üstlendiği temel borçlar hukuku sözleşmesidir. Sınav bakımından konu yalnızca tanımdan ibaret değildir; yarar ve hasarın hangi anda geçtiği, taşınır satışında teslim, taşınmaz satışında resmi şekil ve tescil, satıcının zapttan ve ayıptan sorumluluğu, alıcının seçimlik hakları ve bildirim süreleri birlikte düşünülmelidir. Ayıpta alıcı inceleme ve uygun sürede bildirim yükünü kaçırırsa satılanı kabul etmiş sayılabilir; ağır kusurlu satıcı ise bu savunmadan yararlanamaz. Zaptta üçüncü kişinin üstün hakkı sebebiyle satılanın elden çıkması gündemdedir. Taksitle ve ön ödemeli satışlarda yazılı şekil, geri alma veya cayma hakları, temerrüt koşulları ve tüketici benzeri korumalar öne çıkar. Açık artırmada ihale anı, ödeme ve iptal süreleri ayrıca dikkat ister.

Bağışlama sözleşmesi, bağışlayanın sağlararası etki doğuracak biçimde malvarlığından bağışlanana karşılıksız bir kazandırma yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Konunun sınav değeri, her karşılıksız görünen işlemin bağışlama olmamasında ve şekil farklarında yoğunlaşır. Henüz kazanılmamış bir haktan vazgeçme, mirası reddetme veya ahlaki ödevi yerine getirme bağışlama sayılmaz. Bağışlayan kural olarak fiil ehliyetine sahip olmalı; bağışlanan ayırt etme gücüne sahipse kabul edebilir, fakat yasal temsilcinin yasaklaması bağışlamayı ortadan kaldırabilir. Bağışlama sözü yazılı, taşınmaz veya taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin söz ise resmi şekilde yapılmalıdır. Elden bağışlama taşınırın teslimiyle kurulur. Koşullu, yüklemeli ve bağışlayana dönme koşullu bağışlamalar ayrı sonuçlar doğurur. Geri alma sebepleri ağır suç, kanuni yükümlülüklere önemli aykırılık ve yüklemenin haksız yerine getirilmemesidir; süre genellikle sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıldır.

Kira sözleşmesi, kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da kira bedeli ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Genel kira hükümlerinde teslim, kullanıma elverişli bulundurma, ayıp, zapt, bedel ödeme, özenle kullanma, alt kira, kira ilişkisinin devri, erken geri verme ve sona erme kuralları birlikte öğrenilmelidir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı lehine emredici koruma daha yoğundur; güvence üç aylık kira bedelini aşamaz, kira artışı sınırlıdır, fesih bildirimi yazılıdır ve kiraya verenin dava sebepleri kanunda sınırlanmıştır. Kiraya veren belirli süre bitimine dayanarak kural olarak sözleşmeyi sona erdiremez. Ürün kirasında ise ürün veren şey veya hakkın işletilmesi ve ürünlerin devşirilmesi söz konusudur; tutanak, esaslı onarım, işletme borcu, alt kira yasağı ve daha uzun fesih süreleri sınavda ayrı değerlendirilir.

Ödünç sözleşmeleri TBK’da kullanım ödüncü ve tüketim ödüncü olarak iki ayrı tipe ayrılır. Kullanım ödüncünde ödünç veren bir şeyin karşılıksız kullanılmasını bırakır; ödünç alan aynı şeyi kullandıktan sonra geri verir. Bu nedenle kullanım biçimi, başkasına kullandırma yasağı, olağan bakım giderleri ve erken geri isteme halleri belirleyicidir. Tüketim ödüncünde ise para veya tüketilebilen şey devredilir; ödünç alan aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlenir. Burada aynen iade değil mislen iade vardır. Ticari olmayan tüketim ödüncünde faiz ancak kararlaştırılmışsa istenebilir; ticari tüketim ödüncünde kararlaştırılmasa da faiz doğabilir. Faiz oranı belirlenmemişse yer ve zamandaki olağan oran uygulanır; bileşik faiz kararlaştırılamaz. Geri verme zamanı belirlenmemişse, ödünç alan ilk istemden itibaren altı hafta geçmedikçe geri vermek zorunda değildir.

Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de zamana ya da yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Ayırt edici unsur bağımlılıktır; işçi işi kural olarak bizzat görür, özen ve sadakatle davranır, talimatlara dürüstlük kuralı ölçüsünde uyar, sır saklar ve kusuruyla verdiği zarardan sorumlu olur. İşverenin temel borcu ücret ödeme olmakla birlikte fazla çalışma ücreti, avans, giderlerin karşılanması, araç ve malzeme sağlama, kişiliği koruma, iş sağlığı ve güvenliği, izin ve hizmet belgesi verme borçları da önemlidir. Belirli süreli sözleşme süre sonunda kendiliğinden sona erer; belirsiz sürelide bildirim süreleri uygulanır. Haklı sebeple derhal fesih, kötüye kullanılan fesih, haksız işe başlamama veya bırakma ve ölüm özel sonuçlar doğurur. Rekabet yasağı yazılı olmalı, işverenin korunmaya değer menfaatiyle sınırlı kalmalıdır.

Eser sözleşmesi, bir sonucun ortaya çıkarılması ile bunun karşılığında bedel ödenmesi üzerine kurulur. Bu nedenle iş görme sözleşmelerinden ayrılan temel nokta, yüklenicinin yalnızca faaliyet göstermeyi değil, kararlaştırılan eseri meydana getirmeyi üstlenmesidir. Yüklenicinin sadakat ve özen borcu mesleki ve teknik ölçülere göre değerlendirilir; kişisel becerinin önem taşıdığı işlerde işi bizzat yapma veya kendi yönetimi altında yaptırma borcu öne çıkar. İşsahibi ise teslimle birlikte bedeli öder, fakat teslim sonrası gözden geçirme ve ayıp bildirimi yükünü ihmal ederse önemli seçimlik haklarını kaybedebilir. Götürü bedel, yaklaşık bedel, beklenmedik yok olma, işsahibinin her zaman tazminat karşılığı feshi ve yüklenicinin kişiliğine bağlı sözleşmenin sona ermesi bu konuda karıştırılan başlıklardır. Özellikle ayıp hakları ile zamanaşımı süreleri, somut olayda taşınmaz yapı bulunup bulunmadığına göre ayrı düşünülmelidir.

Vekalet sözleşmesi, vekilin vekalet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği güven ilişkisine dayalı iş görme sözleşmesidir. Bu ilişkide ücret zorunlu unsur değildir; sözleşme veya teamül ücret öngörüyorsa vekil ücret isteyebilir. Vekaletin kapsamı açıkça belirlenmemişse işin niteliğine göre saptanır, fakat bazı önemli işlemler için özel yetki aranır. Vekilin talimata uyma, bizzat ifa, sadakat, özen, hesap verme ve aldığı değerleri teslim etme borçları vardır. Vekalet veren ise gerekli giderleri ve avansları faiziyle karşılamalı, vekilin üstlendiği borçlardan kurtarılmasını sağlamalı ve kusursuzluğunu ispat etmedikçe vekalet nedeniyle doğan zararı gidermelidir. Sona erme bakımından en ayırt edici nokta, her iki tarafın da sözleşmeyi her zaman tek taraflı bitirebilmesidir; ancak uygun olmayan zamanda sona erdirme tazminat sorumluluğu doğurabilir.

Kefalet sözleşmesi, asıl borçlu borcunu yerine getirmediğinde kefilin alacaklıya karşı kişisel sorumluluk üstlendiği feri bir teminattır. Geçerli veya ileride doğabilecek bir asıl borç bulunmadan kefaletin bağımsız biçimde ayakta kalması kural değildir. Kanun, kefili korumak için şekil şartlarını ağırlaştırmıştır: yazılı şekil, azami sorumluluk miktarı, tarih ve bazı unsurların kefilin el yazısıyla belirtilmesi aranır. Eş rızası da kural olarak geçerlilik koşuludur; ticari ve mesleki faaliyetlere ilişkin bazı kefaletlerde istisnalar vardır. Adi kefalette alacaklı genellikle önce borçluya başvurur, müteselsil kefalette ise kanuni koşullar oluştuğunda kefile daha erken gidilebilir. Kefilin defileri ileri sürme, rehinlerin korunmasını isteme, ödeme sonrası alacaklı haklarına halef olma ve rücu hakları sınavda birlikte değerlendirilmelidir. Sona ermede asıl borcun bitmesi, süreli kefalet ve gerçek kişi kefaletindeki on yıllık sınır özellikle önemlidir.

Adi ortaklık, iki veya daha fazla kişinin emek ya da mallarını ortak bir amaca ulaşmak için birleştirmeyi üstlendiği sözleşmedir. Kanunda düzenlenen ortaklık tiplerinin ayırt edici özelliklerini taşımayan ortaklıklar için adi ortaklık hükümleri tamamlayıcı çerçeve oluşturur. Her ortak katılım payı koyar; aksi kararlaştırılmamışsa payların ortaklık amacına uygun ve birbirine eşit olması beklenir. Kazanç ve zarar payları da sözleşmede farklı düzenleme yoksa eşittir; yalnız emeğini koyan ortağın zarara katılmayacağına ilişkin anlaşma geçerli olabilir. Kararlar kural olarak oybirliğiyle alınır, yönetim bütün ortaklara ait sayılır ve yönetici ortağın temsil yetkisi üçüncü kişiler bakımından dikkatle değerlendirilir. Ortakların bilgi alma hakkı, rekabet yasağı, özen borcu, çıkma ve çıkarılma, sona erme sebepleri ve tasfiye kuralları birlikte öğrenilmelidir. Ortaklığın sona ermesi, üçüncü kişilere karşı doğmuş yükümlülükleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz.