SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik (4, 5 ve 6'ncı Bölümler) Konu Anlatımı

Merkezi Takas Kuruluşlarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Hakkında Genel Yönetmelik, sermaye piyasasında takas altyapısının genel hukuki iskeletini kurar.

6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, merkezi takas kuruluşları ve merkezi karşı taraf uygulaması için temel hükümleri koyar; Genel Yönetmelik ise bu hükümlerin kurum, üyelik, takas, teminat, garanti fonu, risk yönetimi ve gözetim boyutlarını düzenler.

Bu nedenle yönetmelik, belirli bir piyasanın ayrıntılı prosedürü gibi değil, bütün merkezi takas kuruluşlarının uyması gereken üst çerçeve gibi okunmalıdır.

Takasbank yönetmelikleri ve piyasa yönergeleri bu çerçevenin altında daha somut kurallar üretir.

Merkezi takas kuruluşu kavramı, borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve bu işlemlere ilişkin teminat yükümlülüklerinin ifasıyla ilgili işlemleri yürüten özel hukuk tüzel kişisini anlatır.

Bu kuruluşlar anonim ortaklık şeklinde kurulur.

Kuruluşlarına SPK'nın teklifi üzerine ilgili Bakan tarafından izin verilir; faaliyete geçmeleri ise SPK iznine tabidir.

Kuruluş değerlendirilirken yurt içi ve yurt dışı finansal piyasaların genel durumu, sistemik risk unsurları ve kuruluşun hizmet vereceği borsalar dikkate alınır.

Böylece merkezi takas kuruluşu izni yalnız kurucu iradesine değil, piyasa altyapısı ihtiyacına ve sistem güvenliğine bağlanır.

SPK'nın rolü yönetmeliğin bütününe yayılır.

SPK, merkezi takas kuruluşlarının düzenleme, gözetim ve denetim merciidir.

Sermaye, faaliyetlerin geçici veya sürekli durdurulması, denetim, gözetim, finansal raporlama standartları, bağımsız denetim ve diğer kurumlarla iş birliği gibi konularda usul ve esasları belirler.

Gerekli gördüğü bilgi ve belgeleri merkezi takas kuruluşlarından ve üyelerinden isteyebilir.

Bu yetki, takas kuruluşunun özel hukuk tüzel kişisi olmasına rağmen piyasa güvenliği bakımından kamusal gözetim altında çalıştığını gösterir.

Takas hizmetinin aksaması yalnız taraflar arasındaki özel borç ilişkisini değil, piyasa bütünlüğünü etkileyebileceği için gözetim merkezi önemdedir.

Genel Yönetmeliğin dördüncü bölümü üyelik düzenine odaklanır.

TCMB, Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca faaliyet gösteren yatırım kuruluşları, merkezi takas kuruluşları tarafından önerilen ve SPK tarafından kabul edilen diğer kişiler merkezi takas kuruluşlarına üye olabilir.

Ayrıca merkezi takas kuruluşları, bir borsaya veya teşkilatlanmış diğer piyasaya üye olmayı kendi üyelik şartı olarak belirleyebilir.

Üyelik, yalnız sisteme erişim anlamına gelmez; üye takas işlemlerinin zamanında ve kurallara uygun yerine getirilmesinden sorumludur.

Bu yüzden üyelik şartları, mali yeterlilik, teknik altyapı, organizasyon, teminat ve gerektiğinde mesleki sorumluluk gibi güvenlik unsurlarıyla ilişkilidir.

Üyelik teminatı ve üyelerin sorumluluğu, takas sisteminin güvenli çalışması için kullanılır.

Merkezi takas kuruluşları üyelerden teminat talep edebilir ve üyelerin takas işlemlerini güven ve istikrar içinde gerçekleştirebilmesi için gerekli altyapı, donanım ve organizasyonel yapıya sahip olmasını bekler.

Üyeler, sistem kurallarına aykırılık veya yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde tedbirlerle karşılaşabilir.

Faaliyetlerin kısıtlanması, üyeliğin geçici olarak durdurulması veya üyelikten çıkarma gibi sonuçlar, takas sisteminin kesintisiz işleyişini korumaya yöneliktir.

Bu bölümün öğretici yönü, takas kuruluşunun sadece teknik hizmet sağlayıcı değil, üyeleri üzerinde kuralları uygulayan bir piyasa altyapısı otoritesi gibi çalışmasıdır.

Beşinci bölüm, takas hizmetinin kapsamını ve takas esaslarını düzenler.

Takas hizmeti; borsalarda, teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde ve belirli koşullarda bunların dışındaki işlemlerde sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerinin ifasını kapsar.

SPK, merkezi takas kuruluşlarının hangi borsa ve pazar yerlerinde, hangi piyasa, platform veya araçlar bazında takas hizmeti verebileceğini belirler.

TCMB tarafından oluşturulanlar dışında sermaye piyasaları dışındaki piyasalar, yurt dışı borsalar, teşkilatlanmış pazarlar ve tezgahüstü piyasalar için de SPK izniyle takas, ödeme ve teminat hizmeti sunulabilir.

Bu geniş kapsam, merkezi takas hizmetinin sermaye piyasası altyapısında esnek fakat izinli bir yapı olduğunu gösterir.

Takas sisteminin işleyişinde sözleşme ve alt düzenleme zorunluluğu vardır.

Merkezi takas hizmeti verilecek borsalar ve pazar yerleri ile merkezi takas kuruluşları arasında tarafların hak, yükümlülük ve yetkilerini belirleyen sözleşme imzalanır; sözleşmeler ve değişiklikler için SPK onayı gerekir.

Takas sistemine ilişkin esaslar merkezi takas kuruluşunun yönetmeliğiyle düzenlenir.

Bu yönetmelikte yükümlülüklerin zamanında ve tam yerine getirilmesi, temerrüt hali, alınacak önlemler, yaptırımlar ve temerrüdün giderilmesi gibi konular yer alır.

Piyasa veya araç bazında farklı takas prensipleri belirlenebilmesi, her ürünün likidite, risk ve işlem yapısının farklı olmasından kaynaklanır.

Takas kesinliği yönetmeliğin temel güvenlik ilkelerinden biridir.

Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemleri, üyelerin faaliyetlerinin geçici ya da sürekli durdurulması veya idari ve adli tasfiye süreçlerinin başlaması dahil olmak üzere geri alınamaz ve iptal edilemez.

Bu ilke, tamamlanmış veya sisteme alınmış takas işlemlerinin sonradan bozulmasının piyasa zincirinde yaratacağı belirsizliği önler.

Takas kesinliği olmasa, bir üyenin tasfiye süreci diğer üyelerin alacaklarını, zincirleme teslimleri ve piyasa güvenini sarsabilir.

Bu nedenle kesinlik ilkesi, hukuki istikrar ile operasyonel sürekliliği birlikte sağlar.

Takas yükümlülüklerinin belirlenmesinde netleştirme önemli bir araçtır.

Aynı gün valörlü işlemlerin takasında çok taraflı netleştirme yapılması esastır.

Üyenin belirli bir kıymette hem alış hem satış yapması halinde satış toplamı alış toplamına mahsup edilir ve net kıymet yükümlülüğü bulunur.

Nakit tarafında da farklı kıymetlerden doğan alış ve satış bedelleri netleştirilerek tek bir nakit alacak veya borç oluşturulabilir.

Ancak günler arasındaki yükümlülük ve alacaklar netleştirilmez.

Piyasa kuralları veya SPK ile ilgili borsa ya da piyasa işleticisinin talebi doğrultusunda bazı işlemler netleştirme dışında bırakılarak brüt takas yapılabilir.

Böylece verimlilik ile risk kontrolü dengelenir.

Teslim karşılığı ödeme ilkesi, takasın adalet ve risk kontrolü tarafını açıklar.

Bu ilkede yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmez.

Yükümlülük kısmen yerine getirilmişse alacaklar kapatılan borçla orantılı ödenir.

Merkezi takas kuruluşu, piyasanın niteliğine göre alacakların blokelendirilmesi ve blokelerin çözülmesi için likidite sırası belirleyebilir.

Blokelendirme en likit alacaktan başlayıp daha az likit olana doğru, bloke çözme ise ters yönde yürütülebilir.

Bu mekanizma, takas havuzundaki kaynakların kontrollü dağıtılmasını ve yükümlülük yerine getirilmeden alacak serbest bırakılmamasını sağlar.

Altıncı bölüm merkezi karşı taraf uygulamasına ayrılır.

SPK, merkezi takas kuruluşlarının alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt ettiği merkezi karşı taraf uygulamasını piyasalar veya sermaye piyasası araçları itibarıyla zorunlu tutabilir.

MKT hizmetinde mali sorumluluk, tesis edilecek limitler, üyelerden alınacak teminatlar ve diğer garantiler çerçevesinde belirlenir.

Takas kuruluşu MKT görevini üstlendiğinde teminatların mülkiyeti takas kuruluşuna geçebilir; ancak kuruluş üyelerin müşterilerine olan yükümlülüklerinden sorumlu değildir.

Bu ayrım, MKT'nin piyasadaki takas taahhüdünü üstlendiğini, fakat müşteri-üye ilişkisinin her borcunu garanti etmediğini gösterir.

MKT uygulamasında risk yönetimi, teminat ve malvarlığı ayrıştırmasıyla güçlendirilir.

Merkezi karşı taraf hizmeti verecek kuruluşların üstlendikleri mali risklerle uyumlu sermaye bulundurması, bilgi işlem altyapısı ile iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini kurması gerekir.

İç denetim birimleri risk yönetimi ve bilgi işlem altyapısının güvenilirliğini en az altı aylık dönemlerde kontrol edip Kurula bildirmekle yükümlüdür.

SPK daha sık kontrol, bağımsız denetim, stres testleri veya kredi derecelendirmesi isteyebilir.

Teminatlar ve hesap sahiplerinin malvarlıkları kuruluşun kendi malvarlığından ayrı izlenir; takasın yerine getirilmesi dışında tevdi amacı dışına çıkılamaz.