SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Payların Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Pay Piyasası takasını öğrenirken ilk yerleşmesi gereken kavram, işlem günü ile takas gününün aynı gün olmadığıdır.

Borsa İstanbul Pay Piyasası'nda yapılan işlemlerin takası kural olarak işlem gününü izleyen ikinci iş gününde, yani T+2'de gerçekleştirilir.

Yarım günlerde takas işlemi yapılmaz; yarım günde yapılan işlemler bir önceki günün işlemleriyle birleştirilir ve yarım günü izleyen ikinci iş gününde toplu olarak sonuçlandırılır.

Takas süresi belirlenirken hem Takasbank'ın hem de Borsa İstanbul Pay Piyasası'nın açık olduğu iş günleri dikkate alınır.

Tarafların menkul kıymet veya nakit borcunu takas tarihinden önce kapatarak erken takas yapması mümkün değildir.

Pay takasının dayandığı temel prensipler birlikte çalışır.

Netleştirme, piyasada gerçekleşen işlemlerde müşteri ve portföy ayrımı da gözetilerek menkul kıymet bazında çok taraflı net borç veya alacak hesaplanmasıdır.

Bir üyenin gün içinde aynı payda hem alış hem satış işlemleri varsa, takasa brüt işlem toplamları değil net sonuç yansır.

Net menkul kıymet borcu karşılığında nakit alacak, net menkul kıymet alacağı karşılığında nakit borç oluşur.

Temerrüt hariç günler arasında borç veya alacak devri yapılmaması, günlük netleştirmenin takas gününe bağlı kapalı bir döngü olduğunu gösterir.

Teslim karşılığı ödeme prensibi, kıymet ve nakit ayaklarının birbirinden kopmamasını sağlar.

Bir aracı kurum kendi takas borcunu yerine getirmeden, aynı takas döngüsünden doğan alacağını serbestçe alamaz.

Kısmi yükümlülük yerine getirildiğinde Takasbank'ın belirlediği zamanlarda kısmi takas yapılabilir.

Kaydi takas prensibinde nakit ve kıymet borçları hesaben ödenir; takas alacakları üyelerin Takasbank ve MKK'daki ilgili hesaplarına aktarılır.

Merkezi takas prensibi ise istisnalar dışında Pay Piyasası işlemlerinin takasının Takasbank tarafından yapılmasını ifade eder.

Toptan Satışlar Pazarı'ndaki bazı işlemler, alıcı ve satıcının isteği ve Borsa'nın uygun görmesiyle Takasbank dışında sonuçlanabilir.

Brüt takas uygulaması netleştirmeye istisna oluşturur.

Kurul, Borsa veya piyasa işleticisi; piyasa, pazar, platform, menkul kıymet veya yatırımcı bazında netleştirme yapılmadan yükümlülüklerin yerine getirilmesine karar verebilir.

Bu durumda satış yapan üye satış toplamı kadar menkul kıymet borçlu ve bunun nakit tutarı kadar alacaklı; alış yapan üye alış toplamı kadar nakit borçlu ve karşılığındaki kıymet adedi kadar alacaklı olur.

Borç ve alacak kayıtları müşteri ve portföy ayrımıyla oluşturulur.

Brüt takasa konu alacaklar takas süresinin sonunda dağıtılır; bu nedenle netleştirmenin sağladığı risk azaltıcı etki burada sınırlanır.

T gününde, yani borsa işlem gününde, üyelerin işlemlerine göre anlık takas pozisyonları müşteri ve portföy ayrımıyla üye bazında oluşur.

İşlemler devam ettikçe bu pozisyonlar güncellenir ve üyelerce izlenebilir.

Gün sonunda portföy ve müşteri bazında net takas pozisyonları oluşur; müşteri net alış ve satış bilgilerine göre MKK dosyası hazırlanır.

Aracı kurumlar MKK sisteminde otomatik işlem yapılması için onay verdiğinde, borçlu müşterilere ait kıymetler takas amacıyla blokeye alınır.

Bloke işlemi, müşteri serbest alt hesabından takas amaçlı virman blokajı alt hesabına aktarım biçiminde çalışır; bakiye yetersizse kıymetler bakiye oluştukça blokeye alınır.

T+1 günü düzeltme ve talimatların kesinleşmesi bakımından ara gündür.

Borsa sözleşmelerinde portföy veya müşteri alanında, müşteri numarası ya da acente fon kodu alanlarında hata varsa aracı kurumlar T günü işlem anından T+1 günü Borsa seans sonuna kadar Takasbank üye terminal ekranlarından düzeltme yapabilir.

Düzeltilmiş sözleşme bilgileriyle Takasbank sisteminde yeniden netleştirme yapılır ve yeni MKK dosyası oluşturulur.

T+1 gün sonunda netleşmiş takas talimatları oluşur.

Düzeltme yapılmayan hatalı müşteri işlemleri için MKK sisteminde aracı kuruluş hatalı portföy işlem hesabı kullanılır.

T+2 günü takasın fiilen sonuçlandığı gündür.

T+1 sonunda oluşan talimatlar T+2 gün başından itibaren üyelerce izlenebilir.

MKK sisteminde takas için blokeye alınan müşteri kıymetleri takas günü otomatik olarak serbestleşir, aracı kurum takas havuz hesabına ve oradan Takasbank takas havuz hesabına aktarılır.

Bu aktarım üzerine Takasbank'a borç kapatma mesajı gönderilir ve aracı kurumun takas borcu kapatılır.

Nakit tarafında üyeler Pay Takas Borcu Hesabı veya Pay Brüt Takas Borcu Hesabı'na saat 16:45'e kadar ödeme yapmak zorundadır.

Nakit borçları EFT, Takasbank nezdindeki başka bir hesaptan virman veya diğer piyasalardan doğan alacakların mahsubu yoluyla kapatılabilir.

Mahsup talimatı aynı gün belirlenen gün sonu saatine kadar gerçekleşmezse geçerliliğini yitirir; alacaklı olunan piyasadan ödeme alınamamış olması, borçlu üyenin Pay Piyasası borcunu aynı gün ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Nakit alacaklarının ödenebilmesi için menkul kıymet yükümlülüklerinin yerine getirilmiş olması gerekir.

Alacaklar aracı kurumların Takasbank serbest cari hesaplarına dağıtılır; üyeler bu tutarları EFT ile gönderebilir, Takasbank içi virman yapabilir veya diğer piyasa borçlarına mahsup edebilir.

Pay transfer işlemleri serbest virman ve şartlı virman başlıklarında izlenir.

Kaydi serbest virmanda fon ve ortaklıklar adına açılan hesaplar MKK sisteminde Takasbank üyesi altında müşteri hesabı niteliğindedir; fon veya ortaklık hesabından yapılacak virman Takas ekranlarıyla gerçekleştirilir.

Yatırım fonları ve yatırım ortaklıkları adına yapılan işlemlerde borç kayıtları işlem aracısı üye ve menkul kıymet bazında otomatik oluşur, satış toplamı kadar virman kaydı yaratılır ve netleştirme yapılmaz; kısmi virman mümkündür.

Fiziki serbest virman ise Borsa İstanbul'da işlem görmeyen ve Takasbank nezdinde saklanan kıymetlerin ilgili müşteri hesapları arasında aktarımıdır.

Şartlı virman, müşteri hesapları arasında eşanlı kıymet ve nakit transferi sağlar; normal veya parçalı gerçekleşebilir, ileri valörlü talimat ve zincir kurulması mümkündür.

Temerrüt, takas disiplininin yaptırım bölümüdür.

Pay Piyasası işlemlerinden doğan nakit veya menkul kıymet yükümlülüklerini takas tarihinde saat 16:45'e kadar yerine getirmeyen üyeler, ayrıca bildirim yapılmasına gerek olmadan temerrüde düşmüş sayılır.