SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Takas Yönetmeliği Konu Anlatımı

İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Takas Yönetmeliği, Takasbank'ın merkez takas kuruluşu sıfatıyla verdiği takas hizmetini somut işleyiş kurallarına bağlar.

Genel Yönetmelik üst çerçeveyi kurarken, Takasbank Merkezi Takas Yönetmeliği Takasbank'ın hangi üyelerle, hangi hesaplar üzerinden, hangi takas ilkeleriyle ve hangi risk yönetimi araçlarıyla çalışacağını açıklar.

Bu başlık, merkezi karşı taraf hizmetinden daha geniş bir takas hizmeti mantığına odaklanır; çünkü her takas hizmeti MKT rolü içermek zorunda değildir.

Yönetmelik yine de teminat, garanti fonu ve temerrüt gibi risk araçlarını ayrıntılı biçimde düzenlediği için piyasa işlemlerinin güvenli kapanmasını anlamada merkezi önemdedir.

Üyelik düzeni yönetmeliğin başlangıç noktalarından biridir.

TCMB, Sermaye Piyasası Kanunu uyarınca faaliyet gösteren yatırım kuruluşları ve Takasbank tarafından önerilip SPK tarafından kabul edilen diğer kişiler, üyelik şartlarını sağlamaları halinde Takasbank'a üye olabilir.

Takas üyeliği için ilgili piyasalarda mevzuata aykırılıklar nedeniyle işlem yapma yetkisinin kaldırılmamış olması, Takasbank'ın belirlediği sözleşme ve taahhütnamelerin imzalanması, teknik altyapının oluşturulması ve ilgili piyasanın özelliklerine göre öngörülen ek şartların sağlanması gerekir.

Bu şartlar, takas sistemine bağlanan üyenin hem hukuki hem operasyonel hem de teknik olarak yükümlülüklerini yerine getirebilecek durumda olmasını amaçlar.

Yönetmelik takas üyelerini doğrudan takas üyesi ve genel takas üyesi olarak ayırır.

Doğrudan takas üyeleri sadece kendilerinin veya müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirmeye yetkilidir.

Genel takas üyeleri ise kendi ve müşterilerinin işlemlerinin yanında diğer piyasa üyelerinin takas işlemlerini de gerçekleştirebilir.

Bu ayrım, takas sistemindeki temsil ve sorumluluk kapasitesine dayanır.

Üyenin özsermaye tutarı, kredi değerliliğine yönelik içsel değerlendirmeler, mali tahlil, varsa bağımsız derecelendirme notları, iç sistemleri ve teknik altyapısının yeterliliği üyelik türü bakımından dikkate alınır.

Doğrudan üyenin sonradan genel üye olması veya genel üyenin doğrudan üye statüsüne dönmesi mümkündür; belirleyici olan Takasbank şartlarına uyumdur.

Üye faaliyetlerinin kısıtlanması, sistem güvenliği için kullanılan önemli bir araçtır.

Takasbank, üyenin ilgili piyasalar itibarıyla belirlenmiş üyelik şartlarını kaybettiğini tespit ederse, üç ayı geçmemek üzere uygun süre vererek eksikliğin giderilmesini isteyebilir.

Ancak üyelik şartlarının kaybı veya yükümlülüklerin yerine getirilmemesi takas sisteminin güvenli ve kesintisiz işlemesini tehlikeye düşürecek önemli riskler yaratıyorsa, süre vermeden faaliyetleri tamamen veya belirli piyasa ya da işlem bazında geçici olarak durdurabilir ya da üyelikten çıkarabilir.

Faaliyetleri durdurulan veya üyelikten çıkarılan üyenin önceki işlemlerden doğan yükümlülükleri devam eder; Takasbank hesaplar üzerinde işlem yapmayı engelleme, takas alacaklarını kullanma, teminatlara ve varsa garanti fonu katkı paylarına başvurma gibi tedbirler alabilir.

Takas hizmetinin kapsamı, sermaye piyasası araçlarının teslimi, bedellerinin ödenmesi ve bu işlemlere ilişkin teminat yükümlülüklerinin yerine getirilmesine ilişkin işlemleri içerir.

Takas hizmetlerinin merkezi takas kuruluşu nezdinde yürütülmesi esastır.

Takasbank, takas hizmeti verdiği piyasaların özelliklerine göre transfer, saklama, teminat yönetimi ve diğer sistemleri kurar ve işletir.

Takasa giren işlemlerden doğan üye alacakları ve borçları, Takasbank'ın tanımladığı hesap yapısı içinde kaydi olarak kapatılır.

Üyeler bu işlemler için Takasbank, Takasbank'ın belirlediği muhabir bankalar, MKK ve merkezi saklama kuruluşları nezdinde gerekli hesapları açmak zorundadır.

Böylece takas, tek bir hesap hareketi değil, kurumlar arası hesap altyapısının birlikte çalışmasıdır.

Merkezi takas ilkesine göre, Takasbank'ın takas hizmeti sunmak üzere yetkilendirildiği piyasalarda SPK tarafından getirilen istisnalar dışında işlemlerin takasının Takasbank nezdinde yapılması zorunludur.

İlgili borsa veya piyasa işleticisinin talebi ve SPK kararıyla Takasbank dışında takası yapılmasına karar verilen işlemlerin Takasbank'a bildirilmesi gerekir.

Bu düzenleme, merkezi takas hizmetinin piyasadaki işlem kapanışını tek merkezden izlenebilir ve yönetilebilir hale getirdiğini gösterir.

Takasın dağınık taraflar arasında bırakılması yerine merkezi bir altyapıda yürütülmesi, netleştirme, teminat, temerrüt ve alacak dağıtımı süreçlerinin standardize edilmesini sağlar.

Takas yükümlülüklerinin belirlenmesinde aynı gün valörlü işlemler için çok taraflı netleştirme esastır.

Üye belirli bir kıymette hem alım hem satım yaptığında satış toplamı alış toplamına mahsup edilir ve net kıymet yükümlülüğü ortaya çıkar.

Nakit tarafında da farklı kıymetlerden doğan bedeller genel olarak netleştirilerek tek nakit alacak veya borç oluşturulur.

Günler arasındaki yükümlülük ve alacaklar ise netleştirilmez.

Bazı durumlarda netleştirme iki üye arasındaki işlemlerle sınırlanabilir veya belirli işlemler netleştirme dışında bırakılarak brüt takas yapılabilir.

Bu esneklik, işlem verimliliğini korurken riskli veya özel nitelikteki işlemlerde daha sıkı takas yöntemi kullanılmasına imkan verir.

Teslim karşılığı ödeme, yönetmeliğin en temel koruma ilkelerinden biridir.

Bu prensipte takas, yükümlülüğünü yerine getirmeyen üyeye alacağı ödenmeyecek şekilde yürütülür.

Üye yükümlülüğünü kısmen yerine getirirse, alacakları kapatılan borçla orantılı olarak ödenir.

Takasbank, hizmet verilen piyasanın niteliğine göre alacakların blokelendirilmesi ve blokelerin çözülmesi için likidite sırası belirleyebilir.

Alacak dağıtımı ise takas havuzunda yeterli bakiye bulunmasına ve üyenin yükümlülüğünü yerine getirmiş olmasına bağlıdır.

Yükümlülüğü bulunmayan üyelerin alacakları da havuzda yeterli bakiye varsa ödenir.

Bu yapı, takas havuzundan erken veya karşılıksız çıkışları önler.

Yönetmelikte işlem öncesi depo şartı da belirli piyasa güvenliği amaçları için kullanılabilir.

SPK ve Borsa, bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığını önlemek amacıyla yatırımcılar veya sermaye piyasası aracı bazında, alım ya da satım emri verildiğinde gerekli nakdin veya sermaye piyasası aracının yatırım kuruluşu nezdindeki hesaplarda bulunmasını veya emir anında peşinen tevdi edilmesini zorunlu kılabilir.

Takasbank nezdinde müşteri bazında nakit hesap tutulmadığı ve kıymet yükümlülükleri MKK müşteri hesap bakiyeleri üzerinden gerçekleştiği için önceden depo şartının kontrolü emir verilen yatırım kuruluşunca yapılır.

Bu ayrım, piyasa suistimali önlemi ile Takasbank'ın sorumluluk alanını birbirinden ayırır.

Transfer ve mahsup kuralları takas hizmetinin operasyonel esnekliğini gösterir.

Takasbank, nezdinde bulunan varlıkların üyenin kendi hesapları arasında veya başka bir üyenin hesabına aktarılmasını sağlayacak sistemi kurar.

Transferler serbest virman veya şartlı virman şeklinde yapılabilir.

Serbest virman, varlığın şarta bağlı olmadan başka hesaba devridir.

Şartlı virman ise varlık transferinin başka bir varlığın hesaba gelmesi şartına bağlanmasıdır ve varlıklar eşanlı aktarılır.

Mahsup imkanı verilen piyasalarda üyenin bir piyasadaki nakit alacağı, başka piyasadaki nakit borcuna mahsup edilebilir; ancak mahsup talimatı verilmesine rağmen alacak aynı gün alınamazsa üye borçlu olduğu piyasaya ödeme yapmak zorundadır.

Teminat düzeni, takas riskinin ilk savunma hattıdır.

İşlem teminatları Takasbank tarafından belirlenen hesaplara yatırılır.

Üyeler, müşterilerinin pozisyonları için asgari olarak Takasbank tarafından belirlenen oran veya tutarı karşılayacak teminatı talep eder.

Teminatlar başlangıç teminatı ve değişim teminatından oluşur.

Başlangıç teminatı, temerrüt doğarsa pozisyonların kapatılmasına kadar oluşabilecek riskleri karşılamak için baştan alınır.

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farklardan doğar.

Teminat tutarı, kabul edilecek varlıklar, kompozisyon, değerleme esasları ve yatırma süreleri piyasa yönergeleriyle belirlenir.

Teminatlar üyelerin ve Takasbank'ın malvarlığından ayrı izlenir ve tevdi amaçları dışında kullanılamaz.

Teminat tamamlama çağrısı, teminat seviyesinin gerekli düzeyin altına düşmesi halinde işletilir.

İşlemler, teminat değerlerindeki değişiklikler, teminat kompozisyonu veya diğer nedenlerle teminatlar Takasbank'ın belirlediği tutarın altına inerse çağrı yapılır.

Çağrı esas olarak elektronik ortamda gönderilir ve üyenin başkaca ihbara gerek olmaksızın çağrıyı aldığı kabul edilir.

Süresi içinde teminat tamamlanmazsa üyenin temerrüde düştüğü kabul edilir.

Teminat olarak verilen varlıkların değerlenmesinde likidite ve piyasa riski dikkate alınır; borsada işlem gören varlıklarda son işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyat esas alınabilir, olağan dışı durumlarda farklı değerleme yöntemleri belirlenebilir.

Garanti fonu, teminatın yetmediği veya takas sürecinde gecikmelerin önlenmesi gereken durumlar için ek kaynak sağlar.

Takasbank, üyelerin takas yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde kullanılmak üzere garanti fonu oluşturabilir; SPK bazı piyasalar veya araçlar için bunu zorunlu tutabilir.

Garanti fonu katkı payları normal katkı payları ve gerektiğinde ilave katkı paylarından oluşabilir.

Normal katkı paylarının kullanılması veya azalması halinde tamamlama çağrısı yapılır.

Katkı payları üyelerin işlemlerinden doğan riskleriyle orantılı belirlenir.

Garanti fonuna yatırılabilecek varlıklar işlem teminatı olarak kabul edilebilen değerler arasından Takasbank tarafından piyasa bazında seçilir.

Temerrüt düzeni, yükümlülüğün zamanında ve tam yerine getirilmemesinin sonuçlarını belirler.

Üye, ilgili piyasada gerçekleşen işlemlerden doğan yükümlülüklerini belirlenen usul ve zamanda tam olarak yerine getirmezse ayrıca bildirime gerek olmadan temerrüde düşmüş sayılır.

Verilen süre içinde yükümlülük karşılanmazsa Takasbank üyenin işlem teminatına başvurabilir; teminat yetmez ve ilgili piyasa için garanti fonu varsa üyenin katkı payları kullanılabilir.