SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Borsa İstanbul A.Ş.’de Borçlanma Araçlarının Transfer, Takas ve Temerrüt İşlemleri Konu Anlatımı

Borçlanma Araçları Piyasası takasını anlamanın başlangıç noktası, pay takasından farklı olarak bu piyasada çok sayıda pazar ve farklı valör yapısının bulunmasıdır.

Kesin Alım Satım Pazarı, Nitelikli Yatırımcıya İhraç Pazarı, Repo-Ters Repo Pazarı, Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı, Taahhütlü İşlemler Pazarı, Pay Senedi Repo Pazarı, Uluslararası Tahvil Pazarı, Gözaltı Pazarı, Borsa İstanbul Para Piyasası ve Swap Piyasası gibi alanlar aynı ana piyasa başlığı altında yer alır.

Takasbank bu işlemlerde hem kıymet saklama ve aktarım altyapısını hem de piyasa bazında takas ve temerrüt süreçlerini yürütür.

Kesin Alım Satım Pazarı temel örnektir.

Bu pazarda Türk lirası veya döviz ödemeli ihraç edilmiş borçlanma araçları, menkul kıymetleştirilmiş varlık ve gelirlere dayalı araçlar, kira sertifikaları, TCMB likidite senetleri ve Borsa Yönetim Kurulu tarafından uygun görülen diğer araçlar işlem görebilir.

Devlet iç borçlanma senetlerinde 90 güne, diğer sermaye piyasası araçlarında 30 güne kadar ileri valörlü işlem yapılabilmesi mümkündür.

Kesin alım satımda kıymeti satan üye, kıymetin piyasa değeri kadar nakit alacaklı ve sattığı kıymetin nominal değeri kadar kıymet borçludur.

Alan üye ise piyasa değeri kadar nakit borçlu ve nominal değer kadar kıymet alacaklı hale gelir.

Repo ve ters repo işlemleri, borçlanma araçları takasının nakit-kıymet ilişkisini süreli bir taahhütle kurar.

Repo, belirli bir tarihte belirli fiyattan geri alma taahhüdüyle menkul kıymet satma; ters repo ise belirli tarihte geri satma taahhüdüyle menkul kıymet alma işlemidir.

Repo-Ters Repo Pazarı'nda başlangıç valörü ileri tarihli olabilir ve bitiş valörü tarafların anlaşmasına göre belirlenir.

Menkul Kıymet Tercihli Repo Pazarı'nda belirli bir menkul kıymet üzerinde geri alım veya geri satım vaadiyle işlem yapılır; işleme konu kıymetler ters repo yapan üye adına vade sonuna kadar bloke hesapta tutulur.

Bu yapı, repo işleminin ekonomik olarak teminatlı fonlama özelliğini açıklar.

Borçlanma Araçları Piyasası'ndaki takas prensipleri netleştirme, teslim karşılığı ödeme ve kaydi takas mantığıyla açıklanır.

Netleştirme, aynı valör ve aynı menkul kıymet üzerinden üyelerin borç ve alacaklarının toplulaştırılmasıdır; böylece her işlem tek tek kapatılmak yerine net nakit ve kıymet pozisyonları sonuçlandırılır.

Teslim karşılığı ödeme prensibi, kıymet teslimi ile nakit ödemenin birbirine bağlı olmasını sağlar.

Kaydi takas ise borçlanma araçlarının ve nakdin hesaben aktarılmasıdır.

Bu prensipler birlikte, piyasanın geniş pazar yapısına rağmen takasın merkezi, izlenebilir ve risk azaltıcı biçimde işlemesini sağlar.

Nakit takası, üyenin ilgili takas tarihindeki para yükümlülüğünü Takasbank nezdindeki borç kapatma hesaplarına ödemesiyle yürür.

Kaynakta nakit borçların EFT, Takasbank nezdindeki başka bir hesaptan virman veya diğer piyasalardan olan alacakların mahsubu ile kapatılabileceği anlatılır.

EFT ile yapılan ödemelerde paranın Takasbank'ın TCMB nezdindeki TIC hesabına geçiş saati, Takasbank içi virmanda ise işlemin yapıldığı saat önem taşır.

Nakit alacaklarının dağıtımı için üyenin kıymet yükümlülüğünü de yerine getirmiş olması gerekir; aksi halde teslim karşılığı ödeme ilkesi gereği alacak serbestleşmez.

Kıymet takası, depo hesapları ve saklama sistemi üzerinden sonuçlanır.

Takasbank nezdinde Borçlanma Araçları Piyasası kıymet takası, Hazine ve TCMB tarafından ihraç edilen iç ve dış borçlanma araçlarının saklanması, Borsa piyasalarında kullanılan DİBS ve özel sektör borçlanma aracı teminatlarının saklanması gibi farklı amaçlarla depo hesapları bulunur.

Kıymet borçlarının kapatılmasında üyelerin borç kapatma programlarını kullanarak ilgili menkul kıymeti takas havuzuna aktarması esastır.

Kıymet alacakları da borçların kapanma durumuna göre dağıtılır; havuz bakiyesi yetersizse alacak dağıtımı oransal yapılabilir.

Transfer işlemleri, takas borcu kapatma dışında üyelerin Takasbank, TCMB veya MKK nezdindeki hesapları arasında kıymet aktarımı yapmasına imkan verir.

Kaynakta bankaların saat 17:15'e kadar şartlı veya serbest virman giriş ve onay ekranlarını kullanarak Takasbank nezdindeki sabit getirili menkul kıymetlerini TCMB nezdindeki kendi hesaplarına veya MKK nezdindeki kendi hesaplarına transfer edebileceği belirtilir.

Ancak TCMB nezdindeki başka bir bankanın hesabına transfer mümkün değildir.

Takasbank sisteminden saat 17:15'ten sonra menkul kıymet devir mesajı gönderilememesi, takas süreçleri dışındaki transferlerin zaman sınırına bağlı olduğunu gösterir.

Üyeler ayrıca başka bir üyenin Takasbank nezdindeki hesabına takas alacaklarını virman edebilir veya kendi depo hesapları arasında depolararası virman yapabilir.

Borsa İstanbul Para Piyasası, Borçlanma Araçları Piyasası başlığı altında özel bir takas örneği sunar.

Bu piyasada Takasbank merkezi karşı taraf olarak hizmet verir ve takas T+0 valörüyle yapılır.

Risk grupları portföy ve müşteri ayrımıyla izlenir; müşteri grubu içinde kolektif yatırım kuruluşları ve kamu fonları da dikkate alınır.

Üyenin her iki risk grubunda borcu varsa, kısmi ödemeler öncelikle müşteri risk grubunun borcunu kapatmakta kullanılır.

Dağıtılan alacak, diğer risk grubunda borç bulunması halinde bu borcun kapatılmasına yönlendirilebilir.

Bu örnek, risk grubu ayrımının yalnızca raporlama değil, ödeme önceliği bakımından da sonuç doğurduğunu gösterir.

Takas kesinliği, borçlanma araçları takasının hukuki güvenlik ilkesidir.

Sermaye piyasası araçlarının takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemleri, üye kuruluşların faaliyetlerinin geçici veya sürekli durdurulması, tasfiye işlemlerine başlanması gibi durumlar dahil olmak üzere geri alınamaz ve iptal edilemez.

Üyelerin kendilerine, müşterilerine veya üçüncü kişilere ait malvarlığı değerlerini teminat göstermeleri halinde bu teminatlar üzerinde üçüncü kişilerin istihkak veya sınırlı ayni hak iddiaları merkezi takas kuruluşuna karşı ileri sürülemez.

Merkezi takas kuruluşunun takas ve MKT işlemleri nedeniyle teminat olarak aldığı varlıklar üzerindeki hak ve yetkileri de sınırlandırılamaz.

Bu ilke, takas sisteminin dış uyuşmazlıklarla durmasını önler.

Temerrüt, nakit veya kıymet yükümlülüğünün zamanında yerine getirilmemesiyle doğar.

Borsa İstanbul Borçlanma Araçları Piyasası'nda işlemlerden kaynaklanan menkul kıymet ve nakit yükümlülüklerini zamanında yerine getirmeyen üyeler herhangi bir bildirim gerekmeksizin temerrüde düşmüş sayılır.

Nakit borçlarda EFT ödemesinin Takasbank'ın TCMB nezdindeki TIC hesabına geçiş saati, Takasbank hesaplarından yapılan virmanda işlem saati esas alınır.

Menkul kıymet yükümlülüklerinde ise borç kapatma programının çalıştırılarak borcun kapatıldığı saat dikkate alınır.