SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Takas, Saklama ve Operasyon İşlemlerine İlişkin Temel Kavramlar Konu Anlatımı

Takas, saklama ve operasyon işlemlerine ilişkin temel kavramlar, sermaye piyasasında bir işlemin yalnızca alım satım emrinin eşleşmesiyle bitmediğini gösterir.

Bir pay, borçlanma aracı, türev sözleşme veya başka bir sermaye piyasası aracı üzerinde işlem yapıldığında taraflar arasında nakit ve varlık hareketi doğar.

Takas kavramı, bu hareketin belirlenen süre ve koşullarda tamamlanmasını anlatır.

Saklama ve kaydi izleme ise işlem konusu hakkın kim adına, hangi hesapta ve hangi sınırlamalarla izlendiğini belirler.

Bu yüzden temel kavramlar, piyasa işlemi, takas yükümlülüğü, teminat yönetimi, kayıt sistemi ve risk yönetimi arasındaki bağlantıyı kurar.

Takasın merkezinde yükümlülük fikri vardır.

Piyasada işlem gerçekleştiğinde alıcı nakit ödeme, satıcı ise ilgili varlığı teslim etme borcu altına girer.

Bu borcun nasıl netleştirileceği, hangi hesaplardan geçirileceği, hangi sürede kapatılacağı ve gecikme halinde ne yapılacağı takas düzeninin konusudur.

Takasbank bu süreçte takas hizmeti verdiği piyasalarda üyeleri muhatap alır.

Üye kavramı bu nedenle önemlidir; Takasbank tarafından verilen takas hizmetlerine taraf olmasına izin verilen kuruluşu ifade eder.

Piyasa üyesi ise ilgili piyasada işlem yapabilen, fakat her durumda Takasbank nezdinde takas üyesi olmayabilen kuruluştur.

Bu ayrım, işlem yapma yetkisi ile takası sonuçlandırma sorumluluğunun aynı şey olmadığını öğretir.

Saklama ve kaydi sistem tarafında MKK, yani Merkezi Kayıt Kuruluşu, kaydi sermaye piyasası araçları ve bunlara bağlı hakların elektronik ortamda izlenmesiyle ilişkilidir.

Merkez Kayıt Sistemi, bu kayıtların tutulduğu elektronik ortamdır.

Yatırımcı hesabı hak sahibi adına açılan ve kaydi sermaye piyasası araçlarının izlendiği hesabı anlatırken, ihraççı hesabı ihraç edilen araçlara ilişkin kayıtların ihraççı tarafındaki görünümünü ifade eder.

MKK üyeliği, kuruluşların Merkez Kayıt Sistemine tanımlanmasını, sisteme erişimini ve sistemi kullanmasını kapsar.

Böylece hak sahipliği, fiziki senet dolaşımından çok, elektronik kaydın doğruluğu ve hesap bağlantıları üzerinden korunur.

Merkez takas kuruluşu ve merkez karşı taraf kavramları takas riskinin kurumsal yönetimiyle ilgilidir.

Merkez takas kuruluşu, borsalarda ve teşkilatlanmış pazarlarda işlem gören araçların teslimi, bedellerinin ödenmesi ve teminat yükümlülüklerinin yerine getirilmesiyle ilgili işlemleri yürüten kurumdur.

Merkez karşı taraf hizmetinde ise Takasbank, Kurul tarafından uygun görülen piyasa veya araçlarda alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü üstlenerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder.

Bu rol açık teklif yöntemiyle, sözleşme yenilemeyle veya hukuken bağlayıcı başka bir yöntemle kurulabilir.

Açık teklifte Takasbank işlem eşleştiği anda tarafların arasına girer; sözleşme yenilemede ise taraflar arasındaki sözleşme iptal edilip Takasbank ile ayrı sözleşmeler kurulur.

Pozisyon kavramları özellikle türev ve ödünç işlemlerinde önem kazanır.

Açık pozisyon, henüz nakdi uzlaşma, fiziki teslimat veya başka bir kapanma yöntemiyle sona ermemiş kısa veya uzun pozisyonları anlatır.

Kısa pozisyon, kaynağın verdiği çerçevede belirli durumlarda dayanak varlığı satma veya nakdi uzlaşmayı sağlama yükümlülüğü gibi sonuçlar doğurabilir.

Uzun pozisyon ise vadelilerde dayanak varlığı alma yükümlülüğü, opsiyonlarda ise belirli koşullarda alma veya satma hakkı gibi sonuçlarla ilişkilendirilir.

Bu kavramların sınav değeri, yön bilgisini ezberlemekten çok, pozisyonun hak mı yükümlülük mü doğurduğunu ve takas-teminat zincirinde neden izlenmesi gerektiğini anlamaktır.

Teminat kavramları takasın güvenli işlemesi için kullanılan risk tamponlarını açıklar.

Başlangıç teminatı, ileride temerrüt oluşursa temerrüt tarihinden pozisyonların kapatılmasına kadar doğabilecek riskleri karşılamak için baştan talep edilen teminattır.

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucu ortaya çıkan farklardan doğan teminat ihtiyacını anlatır.

İşlem teminatı ise vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin alım satımı için Takasbank hesaplarına yatırılan, başlangıç ve değişim teminatlarını içeren çerçeve bir kavramdır.

Teminat değerleme katsayısı, teminat kabul edilen varlığın gerektiğinde nakde çevrilirken değer kaybına uğrama olasılığını dikkate alan indirimi ifade eder.

Garanti fonu ve karşılanmış riskler kavramları, tek bir üyenin teminatının yetmediği durumlarda sistemin nasıl korunacağını gösterir.

Garanti fonu, merkez karşı taraf hizmeti verilen piyasa veya araçlarda takas yükümlülüklerinin yerine getirilememesi halinde kullanılmak üzere Takasbank nezdinde tutulan ve MKT üyelerinin katkılarıyla oluşturulan fondur.

Karşılanmış riskler, Takasbank'ın merkez karşı taraf hizmeti nedeniyle maruz kaldığı fakat teminatlar, garanti fonu ve Takasbank sermayesinden tahsis edilen bölümle korunan risklerdir.

Burada sıralama fikri önemlidir; risk önce ilgili üyenin teminatlarıyla, sonra düzenlemelerde belirlenen ortak kaynaklarla yönetilir.

Risk kavramları, takas ve saklama operasyonlarının neden teknik kurallara bağlandığını açıklar.

Karşı taraf kredi riski, iki tarafa yükümlülük getiren işlemde muhatabın son ödeme yapılmadan önce temerrüde düşme olasılığıdır.

Piyasa riski, fiyat seviyeleri ve oynaklıktaki değişimlerden doğar; pay fiyatı, kur, faiz oranı ve emtia riski gibi unsurları kapsar.

Likidite riski, piyasa derinliği kalmadığında veya aşırı dalgalanma yaşandığında pozisyonun piyasa fiyatlarından kapatılamaması ya da dengelenememesi sonucunda ortaya çıkabilecek zararı anlatır.

Riske maruz değer belirli dönem ve olasılık düzeyinde beklenen en yüksek zararı sayısal yöntemlerle tahmin etmeye çalışır.

Stres testi ise aşırı fakat imkansız olmayan koşullarda kaynakların riski karşılayıp karşılamadığını ölçer.

Operasyonel kavramlar kurumlar arası bağlantıyı tamamlar.

BISTECH, Borsa İstanbul piyasalarındaki işlem öncesi, işlem anı ve işlem sonrası uygulamaların bütününü ifade eder.

Emir öncesi risk yönetimi, Borsa emir sistemine gönderilen emrin eşleşmeden önce portföye getireceği olası riskin ölçülmesi ve buna göre kabul edilip edilmeyeceğinin belirlenmesidir.

TETS Takasbank elektronik transfer altyapısıyla, EMKT elektronik menkul kıymet transfer sistemiyle, EFT elektronik fon transferiyle ilişkilidir.

KAP, mevzuat gereği kamuya açıklanacak bilgilerin elektronik imzalı biçimde iletilip duyurulduğu sistemdir.

Bu kavramlar, takas ve saklamanın yalnız hukuki değil, aynı zamanda bilgi sistemi, bildirim ve hesap hareketi disiplini olduğunu gösterir.