SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Takasbank Teminat Yönetimi Konu Anlatımı

Takasbank teminat yönetimini anlamak için önce teminatın yalnızca yatırılan bir varlık değil, piyasa riskini sınırlayan dinamik bir güvence mekanizması olduğunu görmek gerekir.

Merkezi karşı taraf yapısında Takasbank, alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna girerek takasın tamamlanmasına güven sağlar.

Bu güvenin sürdürülebilmesi için üyelerin taşıdığı pozisyonlardan doğan risk düzenli olarak ölçülür ve bu riski karşılayacak teminat seviyesi hesaplanır.

Pay Piyasası anlatımında risk yönetiminin Takasbank tarafından yapıldığı açık biçimde belirtilir.

Hesaplamalar belirli zamanlarda, ilgili andaki pozisyon ve teminat bakiyeleri ile güncel fiyatlar esas alınarak yürütülür.

Bu nedenle teminat yönetimi statik bir kayıt kontrolü değil, pozisyon, fiyat ve teminat değerindeki değişimleri birlikte izleyen bir süreçtir.

Bu yapının temel kavramlarından biri risk limitidir.

Takasbank, MKT hizmeti verdiği piyasalarda üyelere mali yeterlilikleriyle uyumlu risk limitleri tanımlar.

Limitin anlamı, üyenin ilgili piyasada sınırsız risk üstlenemeyeceğidir.

Limitler her piyasa için ayrı belirlenmekle birlikte, takip toplam tutar üzerinden yapılabilir.

Gün içi risk hesaplama anlarında üyenin kendisi ve müşterileri için aldığı pozisyonlardan kaynaklanan toplam bulunması gereken teminatın risk limitini aşıp aşmadığı kontrol edilir.

Böylece teminat yönetimi yalnızca geçmiş işlemlerin takasına değil, üyenin taşıdığı toplam riskin sürdürülebilir olup olmadığına da bakar.

Limit aşımı olduğunda aşan tutar doğrudan görmezden gelinmez.

İlgili prosedürde yer alan katsayılar uygulanarak aşımın ilave işlem teminatı yükümlülüğüne dönüşmesi sağlanır.

Bu nokta sınav mantığı açısından önemlidir çünkü ilave işlem teminatı, başlangıç teminatının yerine geçen ayrı bir kavram değil, risk limitinin aşılmasıyla doğan ek güvence ihtiyacıdır.

Üyenin risk limitine oranı çok yükselirse teminat bakiyeleri yeterli görünse bile emir iletiminin engellenmesi gündeme gelebilir.

Kaynakta risk limitine esas bulunması gereken teminat tutarının risk limitine oranı yüzde iki yüzü aştığında emir iletiminin engellenebileceği, pasif emirlerin sistemde otomatik iptal edilebileceği ve oran tekrar bu seviyenin altına indiğinde emir iletimine izin verilebileceği anlatılır.

Bu düzenleme, limit yönetiminin sadece ek teminat istemekten ibaret olmadığını, gerektiğinde işlem akışını da sınırlayan bir risk kontrolü olduğunu gösterir.

Teminat tamamlama çağrısı, hesapta teminat açığı bulunduğunda devreye girer.

Üyeye ekranlar veya raporlama yoluyla çağrı yapılır ve ilave işlem teminatı yükümlülüğünün çağrıyı izleyen iş günü belirlenen saate kadar yerine getirilmesi beklenir.

Süresinde karşılanmayan yükümlülük temerrüt hükümlerine bağlanır.

Bu nedenle teminat yönetiminde zaman unsuru en az tutar kadar önemlidir.

Üye, yeterli varlığı daha sonra bulundursa bile belirlenen süreye uymaması temerrüt sonucunu doğurabilir.

Bu bağlantı, takas disiplininin temelidir: piyasa güvenliği için hem teminatın yeterli olması hem de zamanında yatırılması gerekir.

Başlangıç teminatı ve değişim teminatı bu sistemde farklı riskleri karşılar.

Başlangıç teminatı, üyenin temerrüde düşmesi halinde temerrüdün ortaya çıkmasından çözülmesine kadar geçecek sürede piyasada oluşabilecek fiyat değişimlerini karşılamak amacıyla alınır.

Yani gelecekte kısa bir çözümleme döneminde oluşabilecek olumsuz fiyat hareketine karşı güvence sağlar.

Değişim teminatı ise pozisyonların cari değerleri ile piyasa fiyatları arasındaki fark için talep edilir.

Bu nedenle başlangıç teminatı daha çok potansiyel risk tamponu gibi, değişim teminatı ise gerçekleşen veya güncel değerleme farklarını dengeleyen mekanizma gibi düşünülmelidir.

Başlangıç teminatının hesaplanmasında istatistiksel parametreler kullanılır.

Pay Piyasası için kaynakta güven düzeyi yüzde 99,50, yeni işlemler için elde tutma süresi iki gün olarak belirtilir; takasa kalan gün sayısına göre ölçekleme yapılabileceği ve takası aynı gün gerçekleşecek pozisyonlarda bir günlük sürenin kullanılacağı ifade edilir.

Parametreler genel mektupla duyurulur, internet sitesinde yayımlanır ve piyasa koşulları gözetilerek düzenli biçimde gözden geçirilir.

Bu anlatım, teminat tutarının keyfi bir oran olmadığını; güven düzeyi, elde tutma süresi, fiyat değişkenliği ve piyasa koşulları gibi risk girdilerine dayandığını gösterir.

Teminatlandırma yönteminde portföy bazlı yaklaşım öne çıkar.

Takasbank, portföy bazında teminatlandırma işlemlerinde BISTECH Marjin Yöntemini kullanır.

Bu yöntemin mantığı, aynı ürün grubundaki sözleşmeleri birlikte analiz ederek portföyün toplam riskini hesaplamaktır.

Böylece her pozisyonu birbirinden tamamen kopuk ele almak yerine, portföyün bütününün ne kadar teminat gerektirdiği belirlenir.

Üye, kendi portföyünden doğan yükümlülüğü kendisine ait teminatlarla; müşteri veya işlemci kuruluş pozisyonlarından doğan yükümlülükleri ise ilgili düzenlemelerde belirtilen varlıklarla karşılamak zorundadır.

Teminatların üyenin kendisine ait ya da üzerinde tasarruf hakkı bulunan varlıklardan karşılanması zorunluluğu, teminatın hukuken kullanılabilir ve gerçekten güvence sağlayabilir olmasını hedefler.

Teminata kabul edilecek varlıkların grup limitleri ve değerleme katsayıları da teminat yönetiminin ayrılmaz parçasıdır.

Bir varlığın nominal tutarı ile teminat değeri aynı olmayabilir; piyasa riski, likidite, kredi riski veya olağanüstü koşullardaki oynaklık gibi unsurlar değerleme katsayısıyla dikkate alınır.

Bu nedenle üyenin teminat hesabında varlık bulundurması tek başına yeterli değildir; bu varlıkların kabul edilebilir türde olması, kompozisyon sınırlarına uyması ve değerleme sonrası gereken teminatı karşılaması gerekir.

Sonuçta Takasbank teminat yönetimi; limit tanımlama, portföy bazlı risk hesaplama, başlangıç ve değişim teminatı, ilave işlem teminatı, teminat tamamlama çağrısı ve temerrüt bağlantısını aynı risk kontrol zinciri içinde birleştirir.

Bu başlıkta temerrüt ve mağduriyet ödemesi bağlantısı da teminat yönetiminin neden sıkı kurallarla yürütüldüğünü açıklar.

Üye takas borcunu süresinde kapatamazsa temerrüt faizi ve yasal yükümlülükler tahakkuk eder; belirli sürelerde kapatılamayan pay veya nakit borçları için re'sen borç kapatma işlemleri gündeme gelebilir.

Temerrüt nedeniyle alacağını gecikmeli alan üyeye, koşullar oluştuğunda temerrüt cezasından mağduriyet ödemesi yapılması da sistemin taraflar arasındaki gecikme etkisini dengelemeye çalıştığını gösterir.

Bu nedenle teminat, limit ve temerrüt hükümleri ayrı ayrı ezberlenmemeli; hepsi takasın zamanında ve güvenli tamamlanmasını hedefleyen aynı koruma mimarisinin parçaları olarak düşünülmelidir.

Üyenin yeterli teminatı zamanında ve uygun varlıklarla bulundurması, yalnızca kendi yükümlülüğünü değil, piyasanın karşı taraf güvenini de korur.

Böyle bakıldığında Takasbank teminat yönetimi, işlem sonrası operasyonel takibi risk yönetimiyle birleştiren merkezi bir güvenlik sistemi haline gelir.

Teminatların kompozisyon kurallarına tabi olması da bu bütünün doğal sonucudur.