SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri İstanbul Takas ve Saklama Bankası Anonim Şirketi Merkezi Karşı Taraf Yönetmeliği Konu Anlatımı

Merkezi karşı taraf kavramı, takas işleminin yalnızca iki taraf arasında borç ve alacak aktarımı olarak görülmesini değiştirir.

Normal bir alım satımda alıcı, satıcının kıymeti teslim etmesine; satıcı da alıcının bedeli ödemesine güvenir.

Merkezi karşı taraf uygulamasında ise Takasbank işlem taraflarının arasına girer ve hukuki-ekonomik olarak alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumunu üstlenir.

Böylece takasın tamamlanması, tek tek tarafların birbirine duyduğu güven yerine Takasbank'ın kurduğu teminat, garanti fonu, limit ve temerrüt yönetimi düzenine bağlanır.

Kaynakta bu düzenin 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun merkezi takas kuruluşları ve merkezi karşı taraf hükümleriyle birlikte ele alındığı görülür.

Merkezi takas kuruluşu, borsalarda ve teşkilatlanmış diğer pazar yerlerinde işlem gören sermaye piyasası araçlarının teslimini, bedellerinin ödenmesini ve bu işlemlerden doğan teminat yükümlülüklerini yürüten özel hukuk tüzel kişisidir.

Kuruluş ve faaliyete geçme aşaması SPK ve ilgili Bakan iznine bağlanmıştır.

Bu önemlidir; çünkü merkezi takas kuruluşu piyasanın arka planda çalışan teknik birimi değil, sistemik riskin yönetildiği kurumsal bir merkezdir.

SPK, kuruluşun sermayesinden denetimine, faaliyetlerinin durdurulmasından finansal raporlamasına kadar birçok alanda düzenleme ve gözetim yetkisine sahiptir.

Merkezi karşı taraf düzeni bu takas altyapısının daha güçlü bir risk üstlenme biçimidir.

SPK, merkezi takas kuruluşlarının belirli piyasalar veya araçlar bakımından MKT olarak çalışmasını zorunlu tutabilir.

Takasbank MKT olduğunda işlem taraflarının yükümlülüklerini kendisine karşı kurulmuş gibi yönetir; ancak bu garanti sınırsız değildir.

Mali sorumluluk, tesis edilen limitler, üyelerden alınan teminatlar, garanti fonu ve diğer güvence kaynakları çerçevesinde belirlenir.

Bu yüzden MKT yönetmeliğini okurken yalnızca garanti kelimesine odaklanmak eksik olur; asıl mantık, garanti edilen takasın hangi kaynaklarla ve hangi sıralamayla korunacağıdır.

MKT hizmeti için mali yeterlilik ve iç sistemler merkezi önemdedir.

Kaynakta MKT hizmeti verecek kuruluşların üstlendikleri mali risklerle uyumlu sermaye bulundurması, bilgi işlem altyapısı ile iç kontrol, risk yönetimi ve iç denetim sistemlerini kurması gerektiği belirtilir.

İç denetim birimleri, risk yönetimi ve bilgi işlem altyapısının güvenilirliğini belirli aralıklarla kontrol eder ve sonuçları Kurula bildirir.

SPK stres testleri, bağımsız denetim ve kredi derecelendirmesi gibi araçlarla bu yeterliliğin ayrıca değerlendirilmesini isteyebilir.

Bu düzenleme, MKT'nin günlük işlem akışını değil, olağanüstü piyasa koşullarında ayakta kalma kapasitesini de hedefler.

Takasbank MKT Yönetmeliği açısından üyelik ayrımı pratik sonuç doğurur.

MKT üyeleri doğrudan MKT üyesi ve genel MKT üyesi olarak ikiye ayrılır.

Doğrudan MKT üyesi kendi portföyü ve müşterilerinin takas işlemlerini gerçekleştirir.

Genel MKT üyesi ise bunlara ek olarak işlemci kuruluşların takas işlemlerini de yerine getirebilir.

İşlemci kuruluş, Takasbank'ın MKT olduğu piyasada işlem yapan fakat takas yükümlülüklerini bir genel MKT üyesi üzerinden tasfiye eden kuruluştur.

Genel MKT üyesi ile işlemci kuruluşun Takasbank'a karşı sorumluluğunun birlikte değerlendirilmesi, takas zincirinde kimin hangi riski taşıdığını anlamak için kritiktir.

Üyelik şartları da bu risk zincirinin parçasıdır.

Takasbank'a üye olmak isteyen kurumun ilgili piyasalarda mevzuata aykırılık nedeniyle işlem yetkisinin kaldırılmamış olması, gerekli sözleşme ve taahhütnameleri sunması, teknik altyapısını işler halde kurması ve piyasa özelinde öngörülen ek şartları sağlaması beklenir.

MKT hizmetine taraf olacak üyeler için bilgi işlem, risk yönetimi, iç kontrol ve iç denetim mekanizmalarının sürekliliği ayrıca aranır.

Asgari öz sermaye ve mali bünye yeterliliği, üyenin Takasbank'a karşı taahhütlerini yerine getirebilme kapasitesini ölçer.

Müşteri varlıkları ve teminatların ayrıştırılması MKT düzeninin koruyucu tarafıdır.

Takasbank tarafından alınan teminatların mülkiyeti MKT hizmetinin niteliği gereği Takasbank'a geçebilir; buna rağmen hesap sahiplerinin malvarlıklarının Takasbank'ın kendi varlığından ayrı izlenmesi esastır.

MKT hizmeti veren kuruluş, takasın yerine getirilmesine ilişkin işlemler dışında teminatları ve varlıkları tevdi amaçları dışında kullanamaz.

Müşteri pozisyonları ve bunlarla ilişkili teminatlar tekil veya çoklu pozisyon hesaplarında izlenebilir; müşteri teminatlarının bağlı oldukları hesaplarla ilişkilendirilmesi, temerrüt halinde hangi kaynağın hangi yükümlülük için kullanılabileceğini belirginleştirir.

MKT üyelerinin ek yükümlülükleri müşteri tarafını görünür kılar.

Üye, Takasbank nezdindeki pozisyon ve teminat kayıtları ile kendi müşteri kayıtları arasında sürekli mutabakat sağlamak zorundadır.

Müşteri varlıklarının izlenmesi ve saklanmasıyla ilgili kanun ve düzenleme ilkelerine uyulması gerekir.

Çoklu pozisyon hesabı kullanılan piyasalarda müşteri talep ederse, müşteriye ait pozisyon ve teminatların müşteri adına açılan tekil hesaplarda izlenebilmesi için gerekli önlemler alınır.

Bu hükümler, MKT risk yönetiminin yalnız üye portföyünü değil, müşteri teminatının korunmasını da içerdiğini gösterir.

Temerrüt yönetiminde kullanılabilecek yöntemler geniş tutulmuştur.

Üyelerin teminatları, garanti fonu ve merkezi takas kuruluşunun kendi sermayesi temel kaynaklardır.

Bunun yanında sigorta sözleşmeleri, karlardan kesinti yapılması, müşterilerin pozisyon ve teminatlarının temerrüt eden üyenin rızası aranmaksızın başka üyelere taşınması, pozisyonların kapatılması ve aynı tarafla olan borç, alacak, pozisyon, teminat, hak ve yükümlülüklerin netleştirilmesi gibi araçlar kullanılabilir.

Bu liste, MKT'nin pasif bir ödeme aracısı olmadığını; kriz anında pozisyonu küçülten, kaynağı sıralayan ve piyasadaki bulaşmayı sınırlamaya çalışan aktif bir kurum olduğunu gösterir.

Garanti fonu ve tahsis edilen kaynaklar piyasa bazında düşünülmelidir.

Takasbank'ın MKT hizmeti sunduğu her piyasa için ayrılan sermaye veya sermaye benzeri kaynaklar, alınan teminatlar ve oluşturulan garanti fonları amaçları dışında kullanılamaz.

Sermaye piyasalarına ilişkin MKT hizmeti kapsamında alınan teminat ve garanti fonu varlıkları, para piyasalarındaki benzer varlıklardan ayrı izlenir.

Bu ayrım sınav açısından önemlidir; çünkü tüm Takasbank kaynaklarının tek bir havuz gibi kullanıldığı varsayımı doğru değildir.

Her piyasanın riski, teminatı ve garanti fonu kendi düzeni içinde yönetilir.

Takasbank'ın MKT rolü birden fazla piyasada uygulanır.