SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Kaydileştirilen Sermaye Piyasası Araçlarına İlişkin Kayıtların Tutulmasının Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ II-13.1 Konu Anlatımı

Kaydileştirilen sermaye piyasası araçlarına ilişkin kayıtların tutulmasına dair tebliğ, sermaye piyasasında hak sahipliğinin elektronik kayıt üzerinden nasıl kurulacağını ve nasıl izleneceğini anlatır.

Sermaye piyasası işlemlerinin güvenli, hızlı ve etkin yürütülmesi için araçların ve bu araçlara bağlı hakların MKK tarafından kayden izlenmesi esastır.

Buradaki kaydileştirme, fiziki senet dolaşımının yerine elektronik kayıt düzeninin geçmesi anlamına gelir.

Hak sahibinin hakkı, elindeki basılı belgeye değil, MKK nezdinde ilgili üye aracılığıyla tutulan kayda bağlanır.

Bu nedenle tebliğ, yalnız teknik hesap açılışını değil, hak kullanımını, takası, teminatı ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirliği de etkiler.

Tebliğin başlangıç ilkesi, sermaye piyasası araçlarının senede bağlanmaksızın elektronik ortamda kayden ihracının esas olmasıdır.

SPK, hangi sermaye piyasası araçlarının kayden ihraç edileceğini ve hangi hakların kayden izleneceğini belirler.

Kaydileştirme uygulamasında kaydileşmiş araçların nama veya hamiline yazılı olmalarına bakılmaksızın isme açılmış hesaplarda izlenmesi kuraldır.

Bu kural, hak sahibini görünür ve izlenebilir kılar.

Bununla birlikte SPK, aracın türü veya ihraççının ya da MKK üyesinin niteliği nedeniyle hak sahibi adına hesap açılmadan toplu hesap tutulmasına karar verebilir.

Böylece sistem hem bireysel hak sahipliği kaydını hem de sınırlı durumlarda toplu izleme ihtiyacını karşılar.

Kaydileştirilmesine karar verilen sermaye piyasası araçlarının teslimi önemli bir dönüm noktasıdır.

SPK tarafından kaydileştirilmesine karar verilen araçlar, belirlenen esaslar çerçevesinde teslim edilmek zorundadır.

Teslim edilen araçlar kendiliğinden hükümsüz hale gelir.

Teslim edilmeyen araçlar ise kaydileştirme kararından sonra borsada işlem göremez ve aracı kurumlar bu araçların alım satımına aracılık edemez.

Bu sonuç, fiziki senedin kaydi sisteme geçişten sonra piyasada bağımsız bir dolaşım gücü taşımamasını sağlar.

Öğrenen açısından buradaki ana fikir, kaydileştirme kararının yalnız kayıt usulünü değil, aracın işlem görme kabiliyetini de etkilediğidir.

Kayıtların tutulduğu yapı MKK tarafından oluşturulan elektronik ortamdır; ancak kayıtlar MKK üyelerince tutulur.

MKK nezdinde hesap açılması ve hesaplarda kayıt veya değişiklik yapılması MKK'nın belirlediği işleyişe göre yürütülür.

Üyeler elektronik işlem yöntemleriyle ve hak sahiplerinin talimatlarına uygun olarak kayıt işlemlerini gerçekleştirir.

Takas işlemlerinin yürütülmesi için merkezi takas kuruluşları itibarıyla da kayıt tutulur ve hak sahiplerinin kayıtları üye hesaplarıyla bağlantı kurularak izlenir.

Kullanılacak kodlama sisteminin MKK tarafından belirlenmesi, hesapların farklı üyeler ve işlem türleri arasında tutarlı biçimde izlenmesini sağlar.

MKS'de hesap açılışı kimlik ve sicil mantığına dayanır.

Hak sahipleri adına yatırımcı ve ortak hesapları üyeler tarafından açılır.

Sistem her yatırımcı için ayrı ve tek sicil numarası üretir.

Hesap açılması, üye altında hesap tanımlanması ve hesaba ilişkin kimlik bilgisinin iletilmesi adımlarından oluşur.

Daha önce sicil almamış yatırımcı için kimlik kontrolü yapılır; T.C. kimlik, yabancı kimlik veya vergi kimlik numarasının teyidi sicil oluşturmanın parçasıdır.

Aynı yatırımcı bilgileriyle başka yatırım kuruluşunda hesap açıldığında aynı sicil numarasının kullanılması, hak sahibinin farklı hesap ilişkilerinde tekilleştirilmesini sağlar.

İhraççı hesabı, kaydi sermaye piyasası aracının ihraççı tarafındaki kayıt düzenini gösterir.

İhraççı hesabı, ihraççı havuz hesabı, ortak hesabı ve bilinmeyen ortak hesabından oluşabilir.

İhraççı havuz hesabı, ihraç edilecek kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin geçici kayıtların izlenmesinde kullanılır.

Ortak hesabı, ihraççı tarafından münferit pay sahipleri için MKK'ya belirlenen bilgilerin iletilmesiyle açılır ve borsada işlem görmeyen payların kayıtları için kullanılır.

Bilinmeyen ortak veya katılımcı hesabı ise hak sahiplerinin ihraççı tarafından bilinmediği kaydi dönüştürme aşamasında toplu izleme işlevi görür.

Bu hesap ayrımı, ihraç süreci, pay sahipliği ve belirsiz hak sahipliği durumlarının aynı sistem içinde ayrı işlenmesini sağlar.

Yatırım kuruluşu hesabı ve yatırımcı hesabı, piyasa işlemlerinin günlük işleyişi bakımından daha görünürdür.

Yatırım kuruluşu havuz hesapları, yatırım kuruluşunun hesap sahibinin vekili sıfatıyla takas işlemlerini yerine getirmesinde kullanılır.

Yatırımcı hesabı ise hak sahibi adına açılan ve DİBS dahil kaydi sermaye piyasası araçlarının izlendiği hesaptır.

Müşterek hesap açılması da mümkündür; birden fazla kişinin talebi üzerine müşterek mülkiyet yatırımcı hesabı açılır ve iştirak oranları kayden izlenir.

Yabancı saklama global hesabı ise yurt dışında yerleşik hak sahiplerine ait araçların, hak sahibi adına hesap açılmadan toplu biçimde tutulabildiği havuz niteliğinde bir hesaptır.

Merkezi takas kuruluşu hesabı, takas sürecinin MKK kayıtlarıyla bağını kurar.

Bu hesap takas havuz hesabı, havuz hesabı ve yatırımcı hesabından oluşur.

Takas havuz hesabı merkezi takas kuruluşunun üyelerin takas işlemlerini vekil sıfatıyla gerçekleştirmesi için kullanılır.

Borsa işlemleri sonrasında satışı yapılan kaydi sermaye piyasası araçları, önce yatırımcı hesaplarıyla bağlantılı alt hesaba aktarılır.

Takas günü ise yükümlülüğün yerine getirilmesi amacıyla bu araçlar yatırımcı hesaplarından yatırım kuruluşu havuz hesaplarına, oradan da takas havuz hesabına aktarılır.

Takas alacakları merkezi takas kuruluşu tarafından takas havuzundan ilgili yatırım kuruluşu havuz hesaplarına geçirilir; yatırımcı hesaplarına dağıtımı yatırım kuruluşları yapar.

Bedelli ve bedelsiz sermaye artırımı kayıt sisteminin hak kullanım tarafını gösterir.

İhraççılar sermaye artırım tarihinden önce kaydi sermaye piyasası araçlarına ilişkin MKK tarafından belirlenen bilgileri MKK'ya bildirir.

Bedelli sermaye artırımında yeni pay alma hakları ilgili hesaplara kaydedilir; bedel yatırıldığında üyelerin MKS bildirimleriyle bu haklar silinir ve sermaye piyasası aracı ihraççı havuz hesabından yatırımcı ve ortak hesaplarına aktarılır.

Süresi içinde kullanılmayan haklar süre sonunda hesaplardan silinir.

Bedelsiz artırımda ihraççının bildirimi üzerine havuz hesabına kaydedilen haklar açıklanan orana göre üye hesaplarına aktarılır.

Böylece sermaye hareketleri fiziksel teslim yerine hesap hareketiyle sonuç doğurur.

Mali ve yönetimsel hakların kullanımı da kayıtların doğruluğuna bağlıdır.

İhraççılar mali hakların kullanımına ilişkin bilgileri MKK'ya bildirmekle yükümlüdür; borsada işlem gören şirketlerin KAP'ta yayımladığı hak kullanım duyuruları bu bildirim yükümlülüğünü karşılar.

Faiz ve temettü tutarları, hak edildikleri ilk gün ilgili hesaplara dağıtılmak üzere MKK'nın muhabir bankası olan Takasbank'a aktarılır ve MKK kayıtları esas alınarak üyelere, üyeler tarafından da hak sahiplerine iletilir.

Genel kurula katılacaklara ilişkin liste ise genel kurul gününden bir gün önce MKK tarafından hazırlanır.

Listede pay sahipleri, intifa hakkı sahipleri, vekiller ve payların itibari değerleri yer alır.

Teminat, rehin, intifa, blokaj, haciz ve tedbir işlemleri kaydi sistemde alt hesap mantığıyla izlenir.

Kaydi araçlar üzerinde teminat, rehin veya intifa hakkı kurulmasına ilişkin belgeler ilgili üyelere verildiğinde, durum MKK kayıtlarına yansıtılır.

Teminat konusu araçlar teminat verenin alt hesabında izlenebileceği gibi teminat alanın alt hesabında da izlenebilir.

Mülkiyet teminat alana devredilmişse araçlar teminat açıklamasıyla teminat alanın hesabına kayden aktarılır ve sözleşme sona erdiğinde iade açıklamasıyla geri kaydedilir.

Yatırımcı ve ortak hesaplarına, üyenin tasarruf yetkisini sınırlamak için hesap sahiplerince blokaj konulabilir.