SPL Takas, Saklama ve Operasyon İşlemleri Türev Araçlarda Takas, Uzlaşma ve Fiziki Teslim Konu Anlatımı

Türev araçlarda takas, spot piyasa takasından farklı olarak yalnızca alınan veya satılan bir varlığın bedel karşılığı el değiştirmesi değildir.

Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri, işlem gününden vade sonuna kadar fiyat değişimlerine açık pozisyonlar doğurur.

Bu nedenle takas sistemi hem günlük kar-zararın hesaplara yansıtılmasını hem teminatların yeterliliğini hem de vade sonunda nakdi uzlaşma veya fiziki teslim yükümlülüğünü birlikte yönetir.

Kaynakta bu alan özellikle VİOP, tezgah üstü türev işlemler, teminat türleri, garanti fonu ve temerrüt süreciyle birlikte açıklanır.

VİOP'ta Takasbank'ın rolü merkezi karşı taraf sorumluluğuyla başlar.

Takasbank, MKT hizmeti verdiği piyasalarda üyelerin karşı karşıya olduğu takas riskini üstlenir ve alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı konumuna geçerek takasın tamamlanmasını taahhüt eder.

Ancak bu sorumluluk sınırsız bir kefalet gibi düşünülmemelidir.

Takasbank'ın güvence yapısı üyelerden alınan işlem teminatları, garanti fonu katkı payları, varsa diğer temerrüt yönetimi kaynakları ve piyasa prosedürlerinde tanımlanan sıralama ile sınırlıdır.

Bu yüzden türev takasını öğrenirken merkezi karşı taraf, teminat ve temerrüt başlıkları ayrı değil, aynı risk yönetimi zincirinin parçalarıdır.

İşlem teminatları üç ana unsurla anlatılır: başlangıç teminatı, değişim teminatı ve fiziki teslimat teminatı.

Başlangıç teminatı, pozisyon ilk açıldığında talep edilen ve olası temerrüt halinde pozisyonların kapatılmasına kadar geçebilecek sürede doğabilecek riskleri karşılamayı amaçlayan teminattır.

VİOP'ta başlangıç teminatı hesaplamalarında BISTECH Marjin Yöntemi kullanılır; bu yöntem portföy bazlı risk yönetimi yaklaşımına dayanır.

Kaynakta parametrelerin belirlenmesinde asgari güven düzeyi, elde tutma süresi ve tarihsel veri uzunluğu gibi unsurların dikkate alındığı belirtilir.

Böylece tek tek sözleşme yerine portföyün toplam riski esas alınır.

Değişim teminatı, mevcut pozisyonların piyasa fiyatlarıyla değerlenmesi sonucunda ortaya çıkan farkları ifade eder.

Vadeli işlem sözleşmesinde fiyat yatırımcının lehine hareket ederse kar, aleyhine hareket ederse zarar oluşur; bu değişim teminat hesaplarına yansıtılır.

VİOP'ta kar ve zarar hesaplara günlük olarak aktarılır.

Bu günlük uzlaşma mantığı, türev piyasadaki riskin vade sonuna kadar birikmesini engeller.

Fiyat değişimi her gün hesaplandığı için teminat açığı erkenden görülür ve gerekli çağrılar yapılabilir.

Bu yapı, spot piyasadaki T+2 ödeme disiplininden daha dinamik bir risk izleme gerektirir.

Fiziki teslimat teminatı, sözleşmenin vadesi geldiğinde başlayan teslim sürecine özgü riski karşılar.

Fiziki teslimata konu dayanak varlığın teslim edilmemesi veya bedelin ödenmemesi halinde, dayanak varlığın fiyatındaki olası değişimler Takasbank açısından ek risk doğurabilir.

Bu nedenle fiziki teslimata konu sözleşme sayısı ile dayanak varlığın fiziki teslimat parametresi dikkate alınarak teminat hesaplanır.

Bu teminatın amacı, vade sonu teslim yükümlülüğü ile pozisyonun normal günlük fiyatlama riski arasındaki farkı yakalamaktır.

Uzlaşma, türev sözleşmenin sonucunun hesaplara nasıl yansıyacağını gösterir.

Bazı sözleşmelerde vade sonunda yalnızca kar veya zarar nakden kapatılır; bu nakdi uzlaşmadır.

Bazı sözleşmelerde ise dayanak varlığın fiilen teslim edilmesi ve karşılığında bedelin ödenmesi gerekir; bu fiziki teslimdir.

Fiziki teslim sözleşmelerinde teslimat süresi, son saatler ve kullanılacak hesaplar prosedürlerle belirlenir.

Döviz vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri gibi bazı ürünlerde fiziki teslimat son saatleri kaynakta ayrıca sınav sorusu düzeyinde vurgulanır.

Öğrenen kişi için kritik ayrım, her türev pozisyonun vade sonunda aynı şekilde kapanmadığıdır.

VİOP'ta risk yönetimi çok katmanlıdır.

Pozisyon limitleri sicil, piyasa ve üye bazında izlenebilir; limit aşımları sistemin aşırı yoğunlaşmış pozisyon riskini azaltmak için kullanılır.

Risk limitleri ve teminatlandırma yöntemi de üyenin taşıdığı pozisyonların Takasbank'a yaratabileceği riski ölçer.

Teminatların sürdürme seviyesi, teminat açığı oluştuğunda gün içi veya gün sonu teminat tamamlama çağrısı yapılmasını sağlar.

Çağrıların süresinde karşılanmaması temerrüt hükümlerini gündeme getirir.

Böylece risk yönetimi yalnızca teminat alma anında değil, pozisyon açık kaldığı sürece devam eder.

Teminat olarak kabul edilebilecek varlıklar ve kompozisyon sınırları piyasa bazında belirlenir.

VİOP işlem teminatlarında Türk lirası nakit, döviz, devlet iç borçlanma senetleri, Eurobond, pay senetleri ve belirli fon payları gibi varlık grupları prosedürlerde yer alabilir; ancak her varlık aynı değerden teminata sayılmaz.

Nakit dışı varlıklar olumsuz piyasa koşullarında değer kaybedebileceği için iskonto niteliğinde değerleme katsayılarıyla dikkate alınır.

Kaynakta merkezi karşı taraf hizmeti verilen piyasalarda teminat değerleme katsayılarının piyasa, likidite ve karşı taraf kredi riskini kapsaması gerektiği açıklanır.

Bu mantık, teminatın nominal tutarıyla değil, stres altında nakde dönüşebilir değeriyle önem taşıdığını gösterir.

Garanti fonu, bir veya birkaç MKT üyesinin temerrüdü halinde işlem teminatlarını aşan zararların karşılanması için kurulmuş ortak güvence kaynağıdır.

VİOP'ta garanti fonunun büyüklüğü, en büyük açık pozisyona sahip üye ile ikinci ve üçüncü en büyük açık pozisyona sahip üyelerin stres koşullarında birlikte temerrüdü halinde doğabilecek kaynak ihtiyacı dikkate alınarak belirlenir.

Üyelerin katkısı sabit ve değişken katkı paylarından oluşur; değişken kısım üyenin taşıdığı riskle ilişkilidir.

Garanti fonundaki varlıklar amacı dışında kullanılamaz ve fon Takasbank tarafından temsil ve idare edilir.

Diğer üyelerin katkı paylarına, temerrüde düşen üyenin teminatları ve önceki kaynaklar yetersiz kalmadıkça başvurulamaz.

Temerrüt süreci, türev piyasada hem normal pozisyon yükümlülükleri hem de fiziki teslimat bakımından uygulanabilir.

Üye teminat tamamlama çağrısını karşılamazsa, nakdi yükümlülüğünü ödemezse veya fiziki teslimatta dayanak varlığı ya da bedeli belirlenen sürede sağlamazsa temerrüt ortaya çıkar.

Fiziki teslimatta temerrüt, yalnızca geç ödeme sorunu değil, teslim edilemeyen dayanak varlığın piyasadan temini veya pozisyonun kapatılması gibi işlemleri gerektirebilir.

Temerrüt yönetim sürecinde temerrüde düşen üyenin işlem teminatları, garanti fonu katkısı, varsa sigorta tazminleri, Takasbank'ın tahsis ettiği kaynaklar ve gerekli hallerde diğer üyelerin garanti fonu katkıları sırayla değerlendirilebilir.

Tezgah üstü türev işlemler de kaynakta ayrı bir başlık olarak ele alınır.

Bu piyasada işlem ve takas süreçleri organize piyasa kadar standart görünmese de Takasbank MKT hizmeti kapsamında risk yönetimi, teminatlandırma ve garanti fonu esasları belirlenir.