Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Arama ve Elkoyma Konu Anlatımı

Arama ve elkoyma, ceza muhakemesinde maddi gerçeğe ulaşmak için kullanılan fakat özel hayat, konut dokunulmazlığı, mülkiyet ve savunma hakkı gibi alanlara temas eden koruma tedbirleridir.

Arama, yakalanabilecek kişinin veya suç delillerinin bulunması amacıyla yapılan araştırmadır.

Elkoyma ise ispat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesine konu olabilecek malvarlığı değerlerinin muhafaza altına alınması veya rıza ile teslim edilmediğinde devlet eliyle alınmasıdır.

Bu iki tedbir çoğu zaman aynı olayda peş peşe uygulanır; önce arama yapılır, sonra bulunan eşya veya belgelere elkoyma gündeme gelir.

Ancak koşulları ve güvenceleri ayrı ayrı değerlendirilir.

Şüpheli veya sanıkla ilgili aramada temel ölçüt, yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe bulunmasıdır.

Bu durumda şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir.

Diğer kişiler bakımından arama daha sıkı bir bağlantı ister.

Şüpheli veya sanığın yakalanabilmesi ya da suç delillerinin elde edilebilmesi amacıyla başka bir kişinin üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait yerler aranabilir; fakat bunun için aranılan kişinin veya delillerin belirtilen yerlerde bulunduğunu kabul ettirebilecek olaylar bulunmalıdır.

Bu sınırlama, şüpheli veya sanığın bulunduğu yerler ile izlenirken girdiği yerler bakımından uygulanmaz.

Böylece kanun, üçüncü kişilerin alanına müdahaleyi daha belirgin olgulara bağlar.

Aramanın zamanına ilişkin önemli bir güvence gece araması yasağıdır.

Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vakti arama yapılamaz.

Bunun istisnaları vardır: suçüstü hâli, gecikmesinde sakınca bulunan hâller, yakalanmış veya gözaltına alınmış olup firar eden kişi ile tutuklu veya hükümlünün yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalar bu yasağın dışında kalır.

Arama karar veya emrinde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya ve karar ya da emrin geçerli olacağı süre açıkça gösterilir.

Böylece arama genel, belirsiz ve sınırsız bir araştırma yetkisi hâline getirilemez.

Arama yapma yetkisi kural olarak hâkim kararına dayanır.

Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk arama yapabilir.

Ancak konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama bakımından kolluk amirinin yazılı emri yeterli değildir; hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının yazılı emri gerekir.

Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan aramanın sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhal bildirilir.

Cumhuriyet savcısı hazır olmadan konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılacaksa o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.

Askeri mahallerde arama, Cumhuriyet savcısının nezaretinde askeri makamların katılımıyla adli kolluk tarafından yapılır; gecikmede sakınca varsa savcının yazılı emriyle de bu usul işletilebilir.

Aramada hazır bulunabilecek kişiler de kanunda düzenlenmiştir.

Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir.

Kendisi yoksa temsilcisi, ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri, birlikte oturduğu kişi veya komşusu hazır bulundurulur.

Diğer kişilerle ilgili aramada zilyede veya yerine çağrılacak kişiye aramaya başlamadan önce aramanın amacı hakkında bilgi verilir.

Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz.

Arama sonunda istem üzerine hakkında arama yapılan kişiye aramanın hangi hükümlere göre yapıldığını ve soruşturma ya da kovuşturma konusu fiilin niteliğini gösteren belge verilir.

Elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesi de istenirse verilir; şüpheyi haklı kılan bir şey bulunmadıysa bu durum da belgeye bağlanır.

Eşyanın tam defteri yapılır ve mühürleme ya da işaretleme yoluyla korunur.

Belge ve kâğıtların incelenmesi özel bir yetki alanıdır.

Hakkında arama yapılan kimsenin belge ve kâğıtlarını inceleme yetkisi Cumhuriyet savcısı ve hâkime aittir.

Belge ve kâğıtların zilyedi veya temsilcisi kendi mührünü koyabilir ya da imza atabilir.

Mührün kaldırılması ve inceleme yapılması gerektiğinde zilyet, temsilci, müdafi veya vekil çağrılır; çağrıya uyulmazsa gerekli işlem yapılır.

İnceleme sonucunda soruşturma veya kovuşturma konusu suça ilişkin olmadığı anlaşılan belge ve kâğıtlar ilgilisine geri verilir.

Ayrıca şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinebilecek kişiler arasındaki mektup ve belgelere, bu kişilerin nezdinde bulundukça elkonulamaz.

Avukat büroları bakımından arama ve elkoyma daha da özel kurallara bağlanmıştır: büro ancak mahkeme kararıyla, kararda belirtilen olayla ilgili olarak, Cumhuriyet savcısının denetiminde ve baro başkanı veya temsilcisinin hazır bulunmasıyla aranabilir.

Elkoyma, arama sonunda bulunan eşya ve değerlerin muhafazasıyla sınırlı değildir.

İspat aracı olarak yararlı görülen veya müsadereye konu olabilecek malvarlığı değerleri muhafaza altına alınır; yanında bulunduran kişi rızasıyla teslim etmezse elkonulabilir.

Eşyayı göstermek ve teslim etmekle yükümlü olan kişi kaçınırsa disiplin hapsi hükümleri uygulanabilir; ancak şüpheli, sanık veya tanıklıktan çekinebilecek kişiler bakımından bu yaptırım uygulanmaz.

Elkoyma hâkim kararıyla yapılır; gecikmesinde sakınca varsa Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle kolluk elkoyma işlemini gerçekleştirebilir.

Kolluğun açık kimliği tutanağa geçirilir.

Hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma yirmi dört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim elkoymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklamazsa elkoyma kendiliğinden kalkar.

Eşyasına veya malvarlığı değerine elkonulan kişi hâkimden her zaman karar verilmesini isteyebilir ve işlem mağdura gecikmeksizin bildirilir.

Taşınmazlara, araçlara, banka veya diğer mali kurumlardaki hesaplara, hak ve alacaklara, kıymetli evraka, ortaklık paylarına, kiralık kasa mevcutlarına ve diğer malvarlığı değerlerine elkoyma ayrı bir rejime bağlanmıştır.

Bu tedbir, soruşturma veya kovuşturma konusu suçun işlendiğine ve malvarlığı değerlerinin bu suçlardan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe halinde uygulanabilir; ayrıca kanunda sayılan suçlarla sınırlıdır.

Bu tür elkoymaya ve gerektiğinde kayyım atanmasına ancak hâkim karar verir.

Banka veya mali kurum hesabına elkoyma kararı teknik iletişim araçlarıyla kuruma derhal bildirilir; karar alındıktan sonra hesabı etkisiz kılmaya yönelik işlemler geçersizdir.

Ortaklık payları, hak ve alacaklar gibi değerlerde de karar ilgili kişi veya kurumlara bildirilerek icra edilir.

Bilişim bağlantılı bazı suçlar bakımından kaynakta ayrıca hesap askıya alma ve elkoyma düzeni bulunur.

Nitelikli hırsızlık, nitelikli dolandırıcılık ve banka veya kredi kartlarının kötüye kullanılması suçlarının işlendiği hususunda makul şüphe varsa, banka, ödeme hizmeti sağlayıcısı veya kripto varlık hizmet sağlayıcısı nezdinde ya da bunlar aracılığıyla yapılan veya yapılmaya teşebbüs edilen işlemlere konu suçta kullanılan hesap kırk sekiz saate kadar askıya alınabilir.

Askıya alma ve hesap hareketleri, ilgili mali kurum tarafından bilgi ve belgelerle birlikte derhal Cumhuriyet başsavcılığına bildirilir; hesap sahibine de bildirim yapılır.

Hesap sahibi kaldırma için başvurabilir ve savcı bu başvuruyu yirmi dört saat içinde karara bağlar.

Suça konu menfaat askı süresi içinde hâkim kararıyla veya gecikmesinde sakınca varsa savcının yazılı emriyle elkonulabilir; hâkim kararı olmadan yapılan elkoyma yine yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur ve kırk sekiz saat içinde karar verilmezse kendiliğinden kalkar.