Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Uzlaştırma ve Kamu Davasının Açılmasının Ertelenmesi Konu Anlatımı

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ile uzlaştırma, ceza muhakemesinde kamu davasının her olayda aynı çizgide ilerlemek zorunda olmadığını gösteren iki farklı kurumdur.

CMK 171 savcının kamu davasını açmadaki takdir yetkisini düzenler; CMK 253-255 ise uzlaştırmanın soruşturma ve kovuşturma evresindeki işleyişini açıklar.

Bu iki alan birbirine temas eder, çünkü uzlaşma sonucunda edimin ileri tarihe bırakılması veya takside bağlanması halinde 171’deki şartlar aranmadan kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilebilir.

Ancak başlangıç noktaları farklıdır: erteleme savcının kamu davası açma kararına ilişkin bir takdir alanı, uzlaştırma ise belirli suçlarda taraflar arasında yürütülen özel bir çözüm sürecidir.

CMK 171’in ilk fıkrası, etkin pişmanlık ve şahsî cezasızlık sebepleriyle ilgilidir.

Cezayı kaldıran şahsî sebep olarak etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını gerektiren koşullar ya da şahsî cezasızlık sebebi varsa Cumhuriyet savcısı kovuşturmaya yer olmadığı kararı verebilir.

Burada mesele yeterli şüphe bulunup bulunmamasından çok, kovuşturmanın cezalandırma sonucuna ulaşmayacağı özel bir nedenin varlığıdır.

Savcı, bu nedenle kamu davasını açmak yerine soruşturmayı kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla kapatabilir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ise yeterli şüpheye rağmen davanın hemen açılmamasıdır.

Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, üst sınırı üç yıl veya daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda Cumhuriyet savcısı kamu davasının açılmasını beş yıl süreyle erteleyebilir.

Suçtan zarar gören veya şüpheli bu karara, kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz usulüne göre itiraz edebilir.

Bu kurumda kamu davası tümden vazgeçilen bir iddia değil, belirli şartlarla askıya alınan bir ihtimaldir.

Erteleme kararının şartları birlikte gerçekleşmelidir.

Şüphelinin daha önce kasıtlı bir suçtan hapis cezasıyla mahkûm olmaması gerekir.

Soruşturma, kamu davasının açılmasının ertelenmesi halinde şüphelinin suç işlemekten çekineceği kanaatini vermelidir.

Ertelemenin, şüpheli ve toplum açısından kamu davası açılmasından daha yararlı olması aranır.

Ayrıca suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı ve Cumhuriyet savcısı tarafından tespit edilen zararın aynen iade, suçtan önceki hale getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmesi gerekir.

Bu şartlar, ertelemenin sadece dosya azaltma tekniği değil, belirli toplumsal ve bireysel yarar beklentisine bağlanmış bir muhakeme kararı olduğunu gösterir.

Erteleme süresinin sonucu da iki ihtimallidir.

Beş yıllık erteleme süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Bu süre içinde kasıtlı bir suç işlenirse kamu davası açılır.

Erteleme süresince zamanaşımı işlemez.

Kararlar özel bir sisteme kaydedilir ve bu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturma bağlantısıyla Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenirse kullanılabilir.

Kanun bazı suçları bu kurumun dışında bırakır: suç işlemek için örgüt kurma, yönetme veya örgüte üye olma ve örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar, kamu görevlisinin görevi sebebiyle veya kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen suçlar, askerî suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar hakkında bu hükümler uygulanmaz.

Uzlaştırma, CMK 253’te belirli suç grupları için öngörülür.

Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar kural olarak uzlaştırma kapsamındadır.

Şikâyete bağlı olup olmadığına bakılmaksızın Türk Ceza Kanununda sayılan kasten yaralamanın belirli halleri, taksirle yaralama, tehdit, konut dokunulmazlığının ihlali, iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, hırsızlık, güveni kötüye kullanmanın belirli hali, dolandırıcılık, suç eşyasının satın alınması veya kabul edilmesi, çocuğun kaçırılması ve alıkonulması ile ticari sır, bankacılık sırrı veya müşteri sırrına ilişkin belirli suçlar da kapsamdadır.

Suça sürüklenen çocuklar bakımından, mağdurun veya suçtan zarar görenin gerçek veya özel hukuk tüzel kişisi olması şartıyla üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlar için ayrıca uzlaştırma mümkündür.

Diğer kanunlardaki suçlar bakımından, şikâyete bağlı olanlar dışında uzlaştırmaya gidilebilmesi için açık hüküm gerekir.

Kapsamın sınırları da önemlidir.

Soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olsa bile cinsel dokunulmazlığa karşı suçlarda, ısrarlı takip suçunda ve hakaret suçunda uzlaştırma yoluna gidilemez.

Uzlaştırma kapsamındaki bir suç, kapsam dışı başka bir suçla birlikte aynı mağdura karşı işlenmişse uzlaşma hükümleri uygulanmaz; buna karşılık önödeme kapsamındaki bir suç ile uzlaştırma kapsamındaki suç aynı mağdura karşı birlikte işlenmişse uzlaştırma kapsamındaki suç bakımından uzlaşma hükümleri uygulanır.

Birden fazla mağdur veya suçtan zarar gören varsa, uzlaştırmaya gidilebilmesi için hepsinin uzlaşmayı kabul etmesi gerekir.

Soruşturma aşamasında suç uzlaştırmaya tabi ve kamu davası açılması için yeterli şüphe varsa dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir.

Büro tarafından görevlendirilen uzlaştırmacı şüpheliye, mağdura veya suçtan zarar görene teklif yapar; reşit olmayanlar bakımından teklif kanuni temsilciye yöneltilir.

Teklif açıklamalı tebligat veya istinabe yoluyla yapılabilir.

Tekliften itibaren yedi gün içinde karar bildirilmezse teklif reddedilmiş sayılır.

Teklif yapılırken kişiye uzlaşmanın mahiyeti ve kabul veya reddin hukuki sonuçları anlatılır.

Adreste bulunmama, yurt dışında olma veya ulaşılamama halinde uzlaştırmaya gidilmeden soruşturma sonuçlandırılır.

Teklifin yapılması veya kabul edilmesi delillerin toplanmasına ve koruma tedbirlerinin uygulanmasına engel değildir.

Uzlaştırmacı, dosyadaki savcı tarafından uygun görülen belgelerin örneklerini alır ve gizlilik yükümlülüğü hatırlatılır.

Belgelerin verilmesinden itibaren otuz gün içinde işlemleri sonuçlandırır; bu süre her defasında yirmi günü geçmemek üzere en fazla iki kez uzatılabilir.

Müzakereler gizlidir; şüpheli, mağdur, suçtan zarar gören, kanuni temsilci, müdafi ve vekil katılabilir.

Tarafın kendisinin, kanuni temsilcisinin veya vekilinin müzakerelere katılmaktan kaçınması uzlaşmayı kabul etmemek sayılır.

Müzakerelerde yapılan açıklamalar başka soruşturma, kovuşturma veya davada delil olarak kullanılamaz.

Uzlaştırmacı sürecin sonunda rapor düzenler; uzlaşma varsa taraf imzalarıyla nasıl uzlaşıldığını ayrıntılı açıklar ve dosya savcıya gönderilir.

Savcı, uzlaşmanın özgür iradeye dayandığını ve edimin hukuka uygun olduğunu belirlerse rapor veya belgeyi mühür ve imza altına alır.

Uzlaşmanın sonucu edimin niteliğine göre değişir.

Şüpheli edimi bir defada yerine getirirse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Edim ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa 171’deki şartlar aranmadan kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilir; zamanaşımı işlemez.

Bu ertelemeden sonra uzlaşmanın gerekleri yerine getirilmezse, 171’in erteleme süresinde kasıtlı suç işleme şartı aranmadan kamu davası açılır.

Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya sonradan ortaya çıkan zararlar hariç aynı soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava bakımından feragat edilmiş sayılır.

Edim yerine getirilmezse uzlaşma raporu veya belgesi ilam niteliğinde belge sayılır.

Kamu davası açıldıktan sonra suçun uzlaşma kapsamında olduğu anlaşılırsa CMK 254 devreye girer.