Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) İtiraz Konu Anlatımı

İtiraz, CMK sisteminde her hükme karşı gidilen geniş bir üst denetim yolu değildir.

CMK 267 itirazı, hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hallerde mahkeme kararlarına karşı tanır.

Bu nedenle itirazın konusu çoğu zaman yargılamanın ara evrelerinde verilen, hüküm niteliğinde olmayan veya kanunun özel olarak itiraza açtığı kararlardır.

İstinaf ve temyiz hüküm odaklı kanun yolları iken, itiraz karar odaklıdır.

Bu ayrım, itirazın işlevini belirler: kararın hızlı biçimde aynı yargı çevresi içindeki uygun merci tarafından gözden geçirilmesi.

Başvuru usulü kararı veren merciden başlar.

Kanunda ayrıca bir hüküm yoksa ilgililer, kararı öğrendikleri günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie dilekçe verir veya zabıt kâtibine beyanda bulunur; beyan tutanağa geçirilir ve mahkeme başkanı ya da hâkim tarafından onaylanır.

Tutuklu bulunan şüpheli veya sanığın başvurusuna ilişkin özel usul saklıdır.

Bu düzenleme, itirazın doğrudan üst mercie yöneltilen kopuk bir başvuru değil, önce kararın sahibine ulaştırılan bir denetim talebi olduğunu gösterir.

Kararı veren hâkim veya mahkeme, itirazı ilk aşamada değerlendirir.

Eğer itirazı yerinde görürse kararını düzeltir.

Bu durumda dosyanın ayrıca inceleme merciine gitmesine gerek kalmaz; hatalı veya yeniden değerlendirilmesi gereken karar, onu veren makam tarafından düzeltilmiş olur.

Kararı veren merci itirazı yerinde görmezse dosyayı en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir.

Bu üç günlük süre, itirazın sürüncemede kalmasını engelleyen sevk süresidir; başvuru süresinin kendisi değildir.

Böylece CMK, hem kararı veren makama kendi kararını gözden geçirme imkânı tanır hem de itirazı gecikmeden üst incelemeye taşır.

İnceleme mercileri karar türüne ve kararı veren makama göre belirlenmiştir.

Sulh ceza hâkimliği kararlarında kural, aynı yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği varsa numara itibarıyla izleyen hâkimliğin inceleme yapmasıdır; son numara için birinci hâkimlik yetkili olur.

Tek sulh ceza hâkimliğinin bulunduğu yerlerde ağır ceza mahkemesinin bulunup bulunmamasına göre başka yerdeki sulh ceza hâkimliği devreye girer.

Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına itiraz ise yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimince incelenir; sulh ceza işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa inceleme ağır ceza mahkemesi başkanına aittir.

Asliye ceza mahkemesi hâkimi tarafından verilen kararlara itiraz, yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesince incelenir.

Ağır ceza mahkemesi veya başkanı tarafından verilen kararlar hakkında ise o yerde birden çok ağır ceza dairesi varsa numara olarak izleyen daire, son numara için birinci daire yetkilidir; tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceleme yapar.

Naip hâkim kararlarında mensup olduğu ağır ceza mahkemesi başkanı, istinabe olunan mahkeme kararlarında ise kararın verildiği yerdeki mahkeme başkanı veya mahkeme devreye girer.

Bölge adliye mahkemesi ceza daireleri ile Yargıtay ceza dairelerinin esas mahkeme olarak baktıkları işlerde verilen kararlara itirazda ise üye kararını daire başkanı, daire başkanı veya daire kararını izleyen ceza dairesi inceler.

Bu merci düzeni, itirazın yatay ve hızlı bir kontrol mekanizması olarak çalışmasını sağlar.

İtirazın karara etkisi sınırlıdır.

CMK 269’a göre itiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu kendiliğinden doğurmaz.

Bu kural özellikle koruma tedbirleri veya yargılamanın yürüyüşüne ilişkin kararlar bakımından önemlidir; sırf itiraz edilmiş olması kararın uygulanmasını durdurmaz.

Ancak kararına itiraz edilen makam ya da itirazı inceleyecek merci, yerine getirmenin geri bırakılmasına karar verebilir.

Bu nedenle itirazın durdurucu etkisi otomatik değil, ayrıca verilmiş bir karara bağlıdır.

İnceleme aşamasında merci, itirazı Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirip yazılı cevap isteyebilir.

Merci yalnız dosya üzerindeki belgelerle yetinmek zorunda değildir; inceleme ve araştırma yapabilir, gerekli gördüğü araştırmaların yapılmasını da emredebilir.

Tutuklama ve bazı salıverilme istemleriyle bağlantılı itirazlarda Cumhuriyet savcısından görüş alınırsa bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir; onlar da üç gün içinde görüş bildirebilir.

Bu yapı, itirazı kâğıt üzerinde tek taraflı bir inceleme olmaktan çıkarır ve özellikle özgürlükle bağlantılı kararlarda savunmanın karşı görüşünü mümkün kılar.

Karar usulü kural olarak duruşmasızdır.

Kanunda yazılı haller saklı kalmak üzere merci, itiraz hakkında duruşma yapmadan karar verir; fakat gerekli görürse önce Cumhuriyet savcısını, sonra müdafi veya vekili dinleyebilir.

İtiraz yerinde görülürse merci yalnız önceki kararı kaldırmakla yetinmez, aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir.

Bu, itirazın pratik değerini artırır; dosya çoğu zaman tekrar karar verilsin diye geri dönmez, merci uyuşmazlığı doğrudan çözer.

Karar mümkün olan en kısa sürede verilmelidir.

Merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kural olarak kesindir.