Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) İstinaf Konu Anlatımı

İstinaf, ceza muhakemesinde ilk derece hükmünü hem usul hem esas yönünden bölge adliye mahkemesi önüne taşıyan kanun yoludur.

CMK 272, ilk derece mahkemelerinden verilen hükümlere karşı istinaf yoluna başvurulabileceğini söyler.

Hükümden önce verilip hükme esas teşkil eden veya başka kanun yolu öngörülmemiş olan mahkeme kararları da hükümle birlikte istinaf edilebilir.

Bu nedenle istinaf yalnız hüküm fıkrasındaki sonuçla sınırlı bir şikâyet yolu değildir; hükme etkili ara kararların denetimini de hükümle birlikte mümkün kılar.

İstinafa açıklık bakımından kanun iki yönlü bir sınır kurar.

Bir yandan on beş yıl ve daha fazla hapis cezalarına ilişkin hükümler bölge adliye mahkemesince re’sen incelenir; bu durumda ağır sonuçlu hüküm, taraf başvurusu olmasa bile denetim alanına girer.

Diğer yandan bazı hükümler istinafa kapalıdır.

Hapis cezasından çevrilen adli para cezaları hariç olmak üzere sonuç olarak belirlenen on beş bin Türk Lirası dahil adli para cezasına mahkûmiyet hükümleri, üst sınırı beş yüz günü geçmeyen adli para cezasını gerektiren suçlardan beraat hükümleri ve kanunlarda kesin olduğu yazılı hükümler istinaf edilemez.

Bu şekilde verilen hükümler tekerrüre esas olmaz.

Böylece CMK, istinafı genel kural olarak kabul ederken küçük veya kesin sayılmış alanlarda yolu kapatır.

Başvuru usulü, hükmü veren mahkemeye yönelir.

İstinaf istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; beyan tutanağa geçirilir ve hâkime onaylatılır.

Tutuklu sanık bakımından tutuklunun kanun yoluna başvuru usulü saklıdır.

Ağır ceza mahkemelerinde bulunan Cumhuriyet savcıları, yargı çevresi içindeki asliye mahkemelerinin hükümlerine karşı kararın Cumhuriyet başsavcılığına gelişinden itibaren iki hafta içinde istinafa başvurabilir.

Sanık, katılan ve katılma hakkı bulunan suçtan zarar görenlerin dilekçesinde neden göstermemesi incelemeye engel değildir; Cumhuriyet savcısı ise başvuru nedenlerini gerekçeleriyle açıkça göstermeli ve bu istem ilgililere tebliğ edilmelidir.

Süresinde yapılan istinaf başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller.

Bu, başvurunun en temel etkisidir.

Sanık yokluğunda verilen aleyhe hükme karşı eski hâle getirme isteminde bulunabilir, fakat eski hâle getirme süresi içinde de istinaf süresi işler; bu nedenle ayrıca istinaf isteminde bulunması gerekir.

Eski hâle getirme hakkında karar verilinceye kadar istinafla ilişkili işler ertelenir.

Bu düzenleme, yoklukta verilen hükümlerde hak kaybını önlemeye çalışırken, istinaf süresinin bağımsız işleyişini de korur.

İlk derece mahkemesi, istinaf başvurusunu şekli yönden tarar.

Başvuru kanuni süreden sonra yapılmışsa, istinafa kapalı bir hükme yönelmişse veya başvuranın buna hakkı yoksa hükmü veren mahkeme dilekçeyi reddeder.

Başvuran Cumhuriyet savcısı veya ilgililer, ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesinden bu konuda karar verilmesini isteyebilir.

Dosya bu nedenle bölge adliye mahkemesine gönderilse bile hükmün infazı sırf bu istem yüzünden ertelenmez.

İlk derece mahkemesi başvuruyu reddetmezse dilekçe veya beyan tutanağının örneğini karşı tarafa tebliğ eder; karşı taraf iki hafta içinde cevap verebilir.

Karşı taraf sanık ise cevabını zabıt kâtibine tutanağa geçirilmek üzere beyanda bulunarak da verebilir.

Cevap verildikten veya süre dolduktan sonra dosya bölge adliye mahkemesine gider.

Bölge adliye mahkemesinde dosya, işbölümüne göre görevli ceza dairesine verilir ve daire varsa tebligat eksikliklerini giderir.

Ön inceleme, bölge adliye mahkemesinin dosyayı esasa girmeden önce yetki ve kabul edilebilirlik yönünden kontrol ettiği aşamadır.

Yetkili olunmadığı anlaşılırsa dosya yetkili bölge adliye mahkemesine gönderilir.

Başvurunun süresinde yapılmadığı, kararın bölge adliye mahkemesinde incelenebilecek kararlardan olmadığı veya başvuranın hakkı bulunmadığı anlaşılırsa istinaf başvurusu reddedilir.

Bu ön inceleme kararları itiraza tabidir.

Esas incelemede bölge adliye mahkemesinin seçenekleri farklıdır.

İlk derece kararında usule veya esasa ilişkin hukuka aykırılık yoksa, delillerde veya işlemlerde eksiklik bulunmuyorsa ve ispat değerlendirmesi yerindeyse istinaf başvurusu esastan reddedilir.

Bazı hukuka aykırılıklar düzeltilerek de esastan ret kararı verilebilir; örneğin belirli kesin hukuka aykırılık hallerinin düzeltilebilir olanları, Cumhuriyet savcısının başvuru nedenine uygun olarak en alt dereceden ceza uygulanması, başka araştırmaya gerek olmadan şahsî cezasızlık veya cezayı azaltan kişisel sebeplerin uygulanması, davanın reddi veya güvenlik tedbirine ilişkin hatalı kararın düzeltilmesi gibi hallerde düzeltme ile ret mümkündür.

Bozma, daha ağır usul veya şart eksikliklerinde devreye girer.

İlk derece kararında CMK 289’da belirtilen hukuka aykırılık nedenleri varsa veya soruşturma ya da kovuşturma şartının gerçekleşmediği, önödeme veya uzlaştırma usulünün uygulanmadığı ya da davanın başka bir dava ile birlikte yürütülmesinin zorunlu olduğu anlaşılırsa hüküm bozulur ve dosya yeniden incelenip hüküm kurulmak üzere hükmü bozulan ilk derece mahkemesine veya uygun görülen başka bir ilk derece mahkemesine gönderilir.

Bunların dışında kalan hallerde bölge adliye mahkemesi gerekli tedbirleri aldıktan sonra davanın yeniden görülmesine ve duruşma hazırlığına başlar.

Duruşma hazırlığında daire başkanı veya görevlendireceği üye duruşma gününü saptar ve gerekli çağrıları yapar; gerekli tanıkların ve bilirkişilerin dinlenmesine, keşif yapılmasına karar verilebilir.