Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Deliller ve İspat Konu Anlatımı

Ceza muhakemesinde ispat, dosyada bir bilginin bulunmasıyla tamamlanmaz; o bilginin duruşmaya taşınması, tarafların önünde açıklanması, tartışılması ve hâkimin vicdani kanaatine konu olması gerekir.

CMK 206-218 bu sırayı ayrıntılı biçimde kurar.

Önce delilin ortaya konulması istenir, sonra bu isteme karşı sanığın veya müdafiin diyeceği alınır, ardından mahkeme delilin kabul edilip edilmeyeceğini değerlendirir.

Bu aşama, delilin hükme giden yolun başında bir süzgeçten geçirilmesidir.

Kanun, her ileri sürülen bilginin otomatik olarak duruşmanın parçası olmasını kabul etmez.

Delilin reddi için üç temel sebep öne çıkar.

Birincisi, delilin kanuna aykırı olarak elde edilmiş olmasıdır.

Hukuka aykırı elde edilmiş delil, suçun aydınlatılmasına elverişli görünse bile hükmün dayanağı haline getirilemez.

İkincisi, delil ile ispat edilmek istenen olayın karara etkisinin bulunmamasıdır.

Mahkeme, davanın sonucunu değiştirmeyecek bir olgu için duruşmayı genişletmek zorunda değildir.

Üçüncüsü, istemin yalnız davayı uzatmak amacıyla yapılmış olduğunun anlaşılmasıdır.

Böylece CMK, savunma ve iddia makamlarının delil sunma hakkını korurken, duruşmayı ilgisiz veya kötüye kullanılan taleplerle dağılmaktan da korur.

Delil isteminin reddi kararında önemli bir denge vardır.

Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafi birlikte rıza gösterirse tanığın dinlenmesinden ya da başka bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir.

Bu durumda mahkeme başkanı veya hâkim, delilin ortaya konulmamasına karar verebilir.

Fakat bu karar yargılamanın maddi gerçeğe ulaşma amacını ortadan kaldırmaz; çünkü hâkim, duruşmayı yönetirken hangi delilin gerçekten gerekli olduğunu ve hangi delilden vazgeçilebileceğini somut yargılama bağlamında değerlendirir.

Sanığın açıklaması, delillerin ortaya konulmasında ayrı bir yere sahiptir.

Sanığın hâkim veya mahkeme huzurunda yaptığı açıklamalar duruşmada anlatılabilir.

Buna karşılık sanığın önceki beyanlarının duruşmada okunabilmesi için kanun belirli haller arar: sanığın duruşmada hazır bulunmaması, duruşmada susma hakkını kullanması veya beyanları arasında çelişki bulunması gibi durumlarda daha önceki ifade ve sorgu tutanakları okunabilir.

Bu düzenleme, sanığın duruşmadaki doğrudan beyanını esas alır; önceki beyanların hükme etkisi ise ancak duruşmada açıklanıp tartışılmalarıyla doğar.

Tanık ve suç ortağı bakımından da benzer bir duruşma merkezliliği vardır.

Tanık veya suç ortağı ölmüşse, akıl hastalığına tutulmuşsa, bulunduğu yer öğrenilemiyorsa ya da duruşmada hazır bulunması belli olmayan uzun bir süre için olanaksızsa önceki dinleme tutanakları okunabilir.

Aynı şekilde bazı tanıkların duruşmaya getirilmesinin zorluğu, önceki anlatımlarının okunmasına yol açabilir.

Ancak bu okuma, gizli ve taraflardan kopuk bir bilgi kullanımını değil, duruşmada herkesin önünde açıklanan bir delil kullanımını ifade eder.

Okunan tutanak, ancak duruşmadaki tartışma zincirine girdiğinde hüküm malzemesi olabilir.

Belgelerin ve diğer yazıların okunması, delilin içeriğini tarafların bilgisine açar.

Naip veya istinabe yoluyla yapılan sorgu tutanakları, tanık beyanları, muayene ve keşif tutanakları, adli sicil özetleri ve kişisel ya da ekonomik duruma ilişkin bilgileri içeren belgeler duruşmada okunur.

Buna karşılık devlet sırrı niteliğindeki bilgileri içeren belgeler yalnız mahkeme hâkimi veya heyeti tarafından incelenir; bu belgelerde yalnız yüklenen suçu açıklığa kavuşturabilecek nitelikte olan bilgiler tutanağa kaydedilir.

Bilimsel mütalaa alınmışsa uzman duruşmaya çağrılabilir ve açıklamasını bilirkişiye ilişkin usule göre yapar.

Böylece duruşma, yalnız sözlü beyanların değil, yazılı ve teknik delillerin de tartışıldığı merkez olur.

Okuma ve dinlemeden sonra taraflara diyeceklerinin sorulması, ispatın karşılıklı niteliğini güçlendirir.

Suç ortağı, tanık veya bilirkişi dinlendikten ve herhangi bir belge okunduktan sonra katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine diyecekleri sorulur.

Bu aşama biçimsel bir nezaket değil, delilin anlamının taraflarca tartışılabilmesi için zorunlu bir imkândır.

Bir tanık anlatımı çelişkili görülebilir, bir belge olayla bağlantısız sayılabilir, bir bilirkişi açıklamasının dayanağı yetersiz bulunabilir.

Bu itiraz ve açıklamalar duruşmanın karar üretme kabiliyetini artırır.

Delillerin tartışılması CMK 216’da belirli bir söz düzenine bağlanmıştır.

Ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz önce katılana veya vekiline, sonra Cumhuriyet savcısına, ardından sanığa ve müdafiine veya kanunî temsilcisine verilir.

Cevap hakkı da korunur; Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili sanık tarafının açıklamalarına cevap verebilir, sanık ve müdafii de savcılık ile katılan tarafının açıklamalarına karşılık verebilir.

Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa aittir.

Bu son söz, deliller tartışıldıktan sonra sanığa yargılamanın kapanış anında bizzat kendini ifade etme imkânı tanır.

Vicdani kanaat, bu usul zincirinin sonunda ortaya çıkar.

Hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir.

Bu cümle, dosyada mevcut fakat duruşmada açıklanmamış bir bilginin hükmün gizli dayanağı olmasını engeller.