Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Hüküm Konu Anlatımı

Ceza muhakemesinde hüküm, duruşmanın sonunda söylenen kısa bir sonuç cümlesi değil, yargılamanın hangi hukuki akıbetle kapandığını gösteren karardır.

CMK 223, hükmün ancak duruşmanın sona erdiği açıklandıktan sonra verileceğini söyler ve hüküm türlerini geniş biçimde sayar.

Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve davanın düşmesi hükümdür.

Adlî yargı dışındaki bir yargı merciine yönelik görevsizlik kararı da kanun yolu bakımından hüküm sayılır.

Bu yapı, hükmün yalnız cezalandırma anlamına gelmediğini; yargılamanın suçun yokluğu, ispat yetersizliği, kusurun bulunmaması, cezalandırılabilirliğin kalkması veya usulî engel gibi farklı sebeplerle kapanabileceğini gösterir.

Beraat kararı, CMK 223’te beş ayrı zemine bağlanır: yüklenen fiilin kanunda suç olarak tanımlanmaması, suçun sanık tarafından işlenmediğinin sabit olması, kast veya taksirin bulunmaması, fiil sanık tarafından işlenmiş olsa bile hukuka uygunluk nedeninin bulunması ya da suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmaması.

Ceza verilmesine yer olmadığı kararı ise iki ayrı mantıkla çalışır.

Birincisinde yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, sağır ve dilsizlik, geçici neden, bağlayıcı emir, zorunluluk, cebir veya tehdit, meşru savunmada sınırın heyecan, korku ve telaşla aşılması ya da kusurluluğu ortadan kaldıran hata sebebiyle kusur yoktur.

İkincisinde fiil suç olma özelliğini korur, fakat etkin pişmanlık, şahsî cezasızlık sebebi, karşılıklı hakaret veya haksızlık içeriğinin azlığı nedeniyle faile ceza verilmez.

Mahkûmiyet, yüklenen suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olması halinde kurulur; güvenlik tedbiri de mahkûmiyet yerine veya mahkûmiyetle birlikte uygulanabilir.

Aynı fiil ve aynı sanık hakkında önceki hüküm veya açılmış dava varsa davanın reddi; Türk Ceza Kanunundaki düşme sebepleri ya da gerçekleşmeyeceği anlaşılan soruşturma veya kovuşturma şartı varsa düşme kararı verilir.

Şart henüz gerçekleşmemişse durma kararı verilir ve bu karara itiraz edilebilir.

Derhâl beraat imkânı bulunan hallerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilememesi, açık beraatin önceliğini korur.

Hükmün konusu bakımından CMK 225 savunma hakkının sınırını çizer.

Hüküm, ancak iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve fail hakkında verilebilir.

Mahkeme aynı fiil ve fail alanında kalmak şartıyla hukuki nitelendirmede iddia ve savunmalarla bağlı değildir.

Ancak CMK 226, bu serbestliğin sanığı hazırlıksız yakalayacak biçimde kullanılmasını engeller.

Sanık, suçun hukuki niteliğinin değişmesinden önce haber verilmedikçe ve savunmasını yapabilecek halde bulundurulmadıkça, iddianamede gösterilen kanun hükmünden başka bir hükümle mahkûm edilemez.

Cezanın artırılmasını veya cezaya ek güvenlik tedbirini gerektiren haller ilk kez duruşmada ortaya çıktığında da aynı bildirim gerekir.

Ek savunma için süre istenirse sanığa süre verilir; bildirimler sanığa ve varsa müdafiine yapılır, müdafi sanığa tanınan haklardan onun gibi yararlanır.

Karar ve hükmün oluşumu da hükmün meşruiyetinin parçasıdır.

CMK 224’e göre karar ve hükümler oybirliği veya oyçokluğuyla verilir; karşı oy tutanağa ve gerekçesiyle birlikte geçirilir.

CMK 227, müzakerede ancak karara ve hükme katılacak hâkimlerin bulunacağını kabul eder; mahkeme başkanı, hâkim ve savcı yardımcıları ile mahkemede staj yapan avukat adaylarının hazır bulunmasına izin verebilir.

Müzakereyi mahkeme başkanı yönetir.

Oylar kıdemsiz üyeden başlanarak ayrı ayrı toplanır ve başkan oyunu en son verir.

Hiçbir hâkim, bir konuda azınlıkta kaldığını söyleyerek oylamadan kaçınamaz.

Oylar dağılırsa sanığın en çok aleyhine olan oy, çoğunluk oluşuncaya kadar kendisine daha yakın olan oya eklenir.

Gerekçe, hükmün denetlenebilir kısmıdır.

Mahkûmiyet gerekçesinde iddia ve savunmadaki görüşler, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen deliller, hukuka aykırı yöntemle elde edilen deliller, ulaşılan kanaat, sabit görülen fiil ve hukuki nitelendirme gösterilir.

Cezanın Türk Ceza Kanununun 61 ve 62’nci maddelerindeki sıra ve esaslara göre belirlenmesi, güvenlik tedbiri, erteleme, hapis cezasının adlî para cezasına veya tedbire çevrilmesi, ek güvenlik tedbirleri ve bu konudaki istemlerin kabul veya reddi de dayanaklarıyla açıklanır.

Beraat gerekçesi, CMK 223’teki beraat nedenlerinden hangisine; ceza verilmesine yer olmadığı gerekçesi ise ilgili üçüncü veya dördüncü fıkradaki hangi nedene dayanıldığını göstermelidir.

Diğer karar ve hükümlerde de nedenlerin gerekçede yer alması gerekir.

CMK 231 önce hükmün açıklanmasını düzenler: duruşma sonunda hüküm fıkrası tutanağa geçirilir, okunur ve gerekçesi ana çizgileriyle anlatılır.

Hazır bulunan sanığa başvurabileceği kanun yolları, mercii ve süresi bildirilir; beraat eden sanığa tazminat isteyebileceği bir hal varsa bu da söylenir.

Hüküm fıkrası herkes tarafından ayakta dinlenir.

Aynı madde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını da ayrıntılı biçimde kurar.

Sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adlî para cezası ise mahkeme HAGB kararı verebilir; uzlaşma hükümleri saklıdır.

HAGB, müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder.

Bu sonuç, hükmün tamamen yok sayılması değil, açıklanmasının denetim süresinin sonucuna bağlanmasıdır.

HAGB için cezanın eşiği tek başına yetmez.

Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması gerekir.

Mahkeme, sanığın kişilik özelliklerini ve duruşmadaki tutum ve davranışlarını dikkate alarak yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varmalıdır.

Ayrıca suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zarar aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmelidir.

Zarar derhal giderilemiyorsa, mağdura veya kamuya verilen zararın denetim süresince aylık taksitlerle tamamen ödenmesi koşuluyla da HAGB kararı verilebilir.

Açıklanması geri bırakılan hükümde mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olsa bile seçenek yaptırımlara çevrilemez.

HAGB kararı verildiğinde sanık beş yıl denetim süresine tabi tutulur.

Denetim süresi içinde kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha HAGB kararı verilemez ve dava zamanaşımı durur.

Mahkeme, bir yıldan fazla olmamak üzere denetimli serbestlik tedbiri belirleyebilir: sanık meslek veya sanat sahibi değilse eğitim programına devam ettirilebilir, meslek veya sanat sahibiyse bir kamu kurumunda ya da aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetiminde ücret karşılığı çalıştırılabilir, belirli yerlere gitmekten yasaklanabilir, belirli yerlere devamla yükümlü kılınabilir veya takdir edilen başka bir yükümlülüğe tabi tutulabilir.

Denetim süresi içinde kasten yeni suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir.

Buna karşılık kasten yeni suç işlenirse veya yükümlülüklere aykırı davranılırsa mahkeme hükmü açıklar; yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu değerlendirerek cezanın yarısına kadar kısmının infaz edilmemesine, şartları varsa hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar verip yeni bir mahkûmiyet hükmü de kurabilir.

Açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz edilebilir ve itiraz mercii yalnız bu fıkradaki koşullarla sınırlı inceleme yapar.

HAGB’nin kanun yolu rejimi 2024 değişikliğiyle ayrıca belirtilmiştir.

272’nci maddenin üçüncü fıkrası saklı kalmak üzere HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi kararları hakkında 286’ncı madde uygulanır.

İlk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay HAGB kararı vermişse temyiz yolu açıktır.

İstinaf ve temyizde karar ve hüküm, usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden incelenir.

Geçici Madde 6 bu değişikliğin zaman bakımından uygulanmasını sınırlar: 231’in on birinci ve on ikinci fıkralarındaki kanun yolu değişiklikleri, 1/6/2024 ve sonrasında verilen HAGB kararları için uygulanır; bu tarihten önce verilen HAGB kararlarında itiraz kanun yolu devam eder ve önceki hükümlere göre sonuçlandırılır.

Yine 1/6/2024’ten önce verilen HAGB kararlarıyla ilgili hükmün açıklanması veya yeniden kurulması halinde eski kanun yolu hükümleri uygulanır; bu tarihten önceki HAGB kararları bakımından sanığın kabul etmesi şartı aranmaya devam olunur.