Hâkim-Savcı Ceza Muhakemesi Hukuku (CMK) Yakalama ve Gözaltı Konu Anlatımı

Yakalama ve gözaltı, ceza muhakemesinin koruma tedbirleri içinde kişinin fiilen özgürlüğünden yoksun bırakıldığı ilk aşamayı oluşturur.

Yakalama, kişiyi geçici olarak kontrol altına alma işlemidir; gözaltı ise yakalanan kişinin Cumhuriyet savcılığınca serbest bırakılmaması hâlinde soruşturmanın tamamlanması amacıyla belirli süre alıkonulmasıdır.

Bu iki işlem birbirine bağlıdır, fakat aynı değildir.

Yakalama anlık ve geçici bir müdahaledir; gözaltı ise savcılık kararına bağlı devam eden bir statüdür.

Kanun bu nedenle hem yakalama koşullarını hem gözaltının sürelerini, denetimini ve itirazını ayrıntılı biçimde düzenler.

Herkes tarafından geçici yakalama yapılabilecek hâller sınırlıdır.

Kişiye suç işlerken rastlanması birinci hâlidir.

İkinci hâl, suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçma ihtimalinin bulunması veya kimliğinin hemen belirlenememesidir.

Bu düzen, vatandaş yakalamasını genel bir kolluk yetkisine dönüştürmez; yalnız suçüstü bağlantılı ve geçici durumlarda mümkün kılar.

Kolluk görevlileri bakımından yetki daha geniş olmakla birlikte yine koşulludur.

Tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına veya amirlerine derhal başvurma olanağı yoksa kolluk yakalama yapabilir.

Şikâyete bağlı suçlarda çocuklara, bedensel veya akli hastalık, malullük ya da güçsüzlük nedeniyle kendini idareden aciz kişilere karşı suçüstü hâlinde yakalama için şikâyet şartı aranmaz.

Yakalama yapıldıktan sonra kişinin hakları derhal bildirilecek şekilde süreç işletilir.

Kolluk, yakalananın kaçmasını veya kendisine ya da başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri aldıktan sonra kanuni haklarını açıklar.

Birinci fıkraya göre yakalanıp kolluğa teslim edilen veya kolluk tarafından yakalanan kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir; bundan sonra savcının emri doğrultusunda işlem yapılır.

Yakalama emrinin amacı gerçekleşmişse, emrin çıkarılma nedeni ortadan kalktığından mahkeme, hâkim veya savcı yakalama emrinin derhal iadesini ister.

Yakalama işlemi tutanağa bağlanır; tutanakta suç, koşullar, yer, zaman, yakalamayı yapanlar, kolluk tespiti ve hakların tam olarak anlatıldığı açıkça yazılır.

Bu tutanak, yakalamanın sonradan denetlenebilmesi için temel belgedir.

Gözaltı kararı, yakalanan kişinin savcılıkça serbest bırakılmaması durumunda gündeme gelir.

Amaç, soruşturmanın tamamlanmasıdır; fakat gözaltı kendiliğinden uygulanmaz.

Bu karar için soruşturmanın gözaltını gerçekten gerektirmesi ve kişiyi suça bağlayan şüpheyi destekleyen somut deliller bulunması gerekir.

Genel süre, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez; yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre ayrıca on iki saatten fazla olamaz.

Bu süreler, özgürlük sınırlamasının soruşturma kolaylığı adına belirsizleşmesini önler.

Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa en geç sürelerin sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılır ve sorguya çekilir; sorguda müdafi hazır bulunur.

Toplu olarak işlenen suçlarda gözaltı süresinin uzaması mümkündür.

Delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı, her defasında bir günü geçmemek üzere üç gün süreyle uzatma emri verebilir.

Bu emir yazılıdır ve gözaltına alınana derhal tebliğ edilir.

Kanun ayrıca suçüstü hâlleriyle sınırlı olmak üzere bazı suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirlerine belirli sürelerle gözaltı kararı verme yetkisi tanır.

Toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar, sayılan bazı Türk Ceza Kanunu suçları, terör suçları, toplantı ve gösteri yürüyüşleriyle ilgili belirli suçlar, sokağa çıkma yasağını ihlal ve kaçakçılıkla mücadele kapsamındaki suçlar bu özel yapıda yer alır.

Bu durumda gözaltı nedeni kalkarsa veya işlemler tamamlanırsa derhal, her hâlde en geç belirtilen sürelerin sonunda savcıya bilgi verilir ve talimatla hareket edilir; kişi serbest bırakılmazsa genel hükümlere göre işlem yapılır.

Yakalama ve gözaltı işlemleri yargısal denetime açıktır.

Yakalama işlemine, gözaltına alma kararına veya gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı yakalanan kişi, müdafii, kanuni temsilcisi, eşi veya birinci ya da ikinci derece kan hısımı sulh ceza hâkimine başvurabilir.

Amaç hemen serbest bırakılmayı sağlamaktır.

Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinden yapar ve derhal, en geç yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır.

Yakalama, gözaltına alma veya uzatma işleminin yerinde olduğu kanaatine varırsa başvuruyu reddeder ya da yakalananın derhal soruşturma evrakıyla Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına karar verir.

Bu ikinci ihtimal, işlemin yerinde olmadığı sonucuna değil, kanunun yerindelik kanaati içinde tanıdığı alternatif karara bağlıdır.

Gözaltı süresi dolması veya hâkim kararıyla serbest bırakılan kişi hakkında, aynı fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve savcı kararı olmadıkça tekrar yakalama uygulanamaz.

Bildirim ve denetim kuralları da tedbirin hukuki sınırlarını tamamlar.

Şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında ya da gözaltı süresi uzatıldığında Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği kişiye gecikmeksizin haber verilir.

Yabancı kişi bakımından, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde konsolosluk bildirimi yapılır.