Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınıflandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınıflandırılması, Anayasadaki hak katalogunun sadece konu başlıklarına ayrılması değil, hakların nitelik, koruma ve sınırlama bakımından hangi anayasal zeminde durduğunu gösteren bir okuma anahtarıdır.

Anayasa, temel haklar ve ödevler kısmına genel hükümlerle başlar.

Bu başlangıçta herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu kabul edilir.

Aynı hüküm, temel hak ve hürriyetlerin kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını da içerdiğini belirtir.

Bu nedenle Anayasa, hakları yalnız bireyin devletten talep ettiği serbestlik alanları olarak değil, toplumsal düzen içinde sorumluluklarla birlikte var olan anayasal statüler olarak kurar.

Genel hükümler bölümünde hakların niteliği, sınırlanması, kötüye kullanılamaması, olağanüstü hallerde kullanılmasının durdurulması ve yabancıların durumu düzenlenir.

Bu hükümler, hak türlerinden bağımsız olarak bütün temel haklar rejimine yön veren ortak kurallardır.

Temel hakların özlerine dokunulmaksızın, yalnız ilgili maddelerde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği kuralı burada yer alır.

Hakların, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı ya da insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamayacağı da aynı genel düzlemde düzenlenir.

Olağanüstü hallerde hakların kısmen veya tamamen durdurulabilmesi ve yabancılar için milletlerarası hukuka uygun sınırlama yapılabilmesi de genel hükümler bölümünün hak sınıflandırması içindeki işlevini gösterir.

Kişinin hakları ve ödevleri bölümü, bireyin maddi ve manevi varlığına, özgürlüğüne, güvenliğine, özel alanına ve adil yargısal güvencelerine ilişkin hakları toplar.

Yaşama hakkı, maddi ve manevi varlığı koruma ve geliştirme hakkı, zorla çalıştırma yasağı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve kanaat hürriyeti, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti, bilim ve sanat hürriyeti, basınla ilgili güvenceler, dernek kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü, mülkiyet, hak arama hürriyeti, kanuni hakim güvencesi, suç ve cezalara ilişkin esaslar ve temel hakların korunması bu bölümün alanına girer.

Bu haklar çoğu zaman devlet müdahalesine karşı bireyin korunmasını sağlayan güvenceler olarak görünür; fakat bazıları devletin koruyucu ve düzenleyici görevlerini de içerir.

Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler bölümü, bireyin toplum içindeki maddi koşullarına, aileye, eğitime, çalışmaya, sağlığa, çevreye ve sosyal güvenliğe ilişkin düzenlemeleri içerir.

Ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi, kıyılardan yararlanma, toprak mülkiyeti, tarım ve hayvancılığın korunması, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme, çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışma hakkı ve ödevi, çalışma şartları ve dinlenme hakkı, sendika kurma, toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt, ücrette adalet, sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması, konut hakkı, gençliğin korunması, sporun geliştirilmesi, sosyal güvenlik, tarih, kültür ve tabiat varlıklarının korunması ile sanatın ve sanatçının korunması bu bölümün tipik konularıdır.

Bu alanlarda hak, çoğu kez devletin düzenleme yapmasını, tedbir almasını veya kaynakları ölçüsünde belirli hizmetleri örgütlemesini gerektirir.

Nitekim devletin sosyal ve ekonomik alanlardaki görevlerini mali kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getireceği hükmü bu bölümün karakterini ayrıca belirler.

Siyasi haklar ve ödevler bölümü ise kişinin devletle vatandaşlık ve demokratik katılım ilişkisini düzenler.

Türk vatandaşlığı, seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma, siyasi partilerle ilgili hak ve sınırlamalar, kamu hizmetlerine girme, vatan hizmeti, vergi ödevi, dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma gibi konular bu sınıfta yer alır.

Bu hakların önemli bir kısmı vatandaşlık bağıyla yakından ilişkilidir.

Anayasanın yabancıların temel hak ve hürriyetlerinin milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabileceğini belirtmesi, özellikle siyasi haklar alanında vatandaş-yabancı ayrımının neden önemli olduğunu gösterir.

Siyasi haklar, bireyin sadece korunmasını değil, devlet iradesinin oluşumuna katılmasını ve kamu gücüyle hukuki bağ kurmasını sağlar.

Bu sınıflandırmanın pratik sonucu, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi rejiminde açıkça görülür.

Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilse de Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hakların genel hükümleri, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Bu yasak, hakların bölüm sisteminin normatif bir sonuç doğurduğunu gösterir.

Sosyal ve ekonomik haklar bakımından ise her konu otomatik olarak kararnameye açık değildir; münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen veya kanunda açıkça düzenlenen alanlarda kararname çıkarılamaz.

Yine de Anayasanın kararname yasağını bazı bölümler üzerinden kurması, sınıflandırmanın sadece öğretici değil, yetki belirleyici bir işleve sahip olduğunu gösterir.

Olağanüstü hallerde de sınıflandırmayı genel hak rejimiyle birlikte okumak gerekir.