Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Olağanüstü Hâl Rejimi Konu Anlatımı

Olağanüstü hâl rejimini doğru anlamak için önce Anayasa'nın normal dönem düzeniyle kurduğu çerçeveyi görmek gerekir.

Anayasa, egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu, hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet yetkisi kullanamayacağını söyler.

Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine, yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanına, yargı yetkisi ise Türk milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelere verilmiştir.

Olağanüstü hâl, bu temel ayrımı ortadan kaldıran bir ara rejim değildir; devletin ağır kriz durumlarında daha hızlı ve yoğun tedbir alabilmesi için Anayasa'nın bizzat kurduğu özel bir usuldür.

Bu nedenle olağanüstü hâlin varlığı, Anayasa'nın bağlayıcılığını askıya almaz.

Kanunların Anayasa'ya aykırı olamayacağı, yargı yetkisinin bağımsız mahkemelerce kullanılacağı ve idarenin eylem ve işlemlerinden doğan zararları ödeme yükümlülüğü gibi ilkeler, bu rejimi de çevreleyen hukukî zemindir.

Olağanüstü hâlin ilan sebepleri madde 119'da geniş ama sınırlı bir liste halinde düzenlenmiştir.

Cumhurbaşkanı; savaş, savaşı gerektirecek bir durumun baş göstermesi, seferberlik, ayaklanma, vatan veya Cumhuriyet'e karşı kuvvetli ve eylemli bir kalkışma, ülkenin ve milletin bölünmezliğini içten veya dıştan tehlikeye düşüren şiddet hareketlerinin yaygınlaşması, anayasal düzeni veya temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketleri, şiddet olayları nedeniyle kamu düzeninin ciddi şekilde bozulması, tabiî afet, tehlikeli salgın hastalık ya da ağır ekonomik bunalım hâllerinde olağanüstü hâl ilan edebilir.

Bu sebeplerin ortak noktası, olağan idarî araçlarla karşılanması güç bir kamu düzeni veya devlet düzeni sorununun ortaya çıkmasıdır.

Buna karşılık, sıradan bir yönetim zorluğu ya da soyut bir güvenlik endişesi bu madde sistematiğinde tek başına yeterli görünmez; metin, ilan yetkisini belirli kriz tiplerine bağlamıştır.

İlanın yer ve süre bakımından sınırı da önemlidir.

Olağanüstü hâl yurdun tamamında ilan edilebileceği gibi yalnızca bir bölgede de ilan edilebilir.

Bu ayrım, tedbirin ülke çapında zorunlu olup olmadığı ile ilgilidir: ağır bir salgın veya savaş tehlikesi bütün ülkeyi ilgilendirebilirken, belirli bir bölgede kamu düzenini ciddi biçimde bozan şiddet olayları sadece o bölge bakımından olağanüstü hâli gerekli kılabilir.

İlk ilan süresi altı ayı geçemez.

Karar, verildiği gün Resmî Gazete'de yayımlanır ve aynı gün Türkiye Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur.

Meclis tatilde ise derhal toplantıya çağrılır.

Böylece ilan yetkisi yürütmede başlasa da rejimin devamı yasama organının siyasal denetimine bağlanır.

Meclis olağanüstü hâlin süresini kısaltabilir, uzatabilir veya olağanüstü hâli kaldırabilir.

Cumhurbaşkanının talebi üzerine yapılacak uzatmalarda her defasında dört ayı geçmeme kuralı vardır; savaş hâllerinde bu dört aylık süre aranmaz.

Olağanüstü hâlin hak ve özgürlüklere etkisi madde 15 ve madde 119 birlikte okunarak anlaşılır.

Madde 119, olağanüstü hâllerde vatandaşlar için getirilecek para, mal ve çalışma yükümlülükleri ile temel hak ve hürriyetlerin nasıl sınırlanacağı veya geçici olarak durdurulacağı, hangi hükümlerin uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yürütüleceğinin kanunla düzenleneceğini belirtir.

Madde 15 ise bu müdahalenin anayasal sınırlarını koyar: savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen ya da tamamen durdurulabilir veya Anayasa'da öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir; ancak milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilemez ve müdahale durumun gerektirdiği ölçüyle sınırlı kalmalıdır.

Buradaki ölçü, olağanüstü hâlin amacını aşan, krizle bağlantısız veya gereğinden ağır tedbirlerin Anayasa mantığı içinde savunulamayacağını gösterir.

Madde 15'in ikinci fıkrası, olağanüstü hâlde dahi dokunulamayacak çekirdek alanı gösterir.

Savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında kişinin hayatına, bedensel ve ruhsal bütünlüğüne el uzatılamaz.

Kişi, dinî inancını, vicdani kanaatini veya düşüncesini söylemeye zorlanamaz; bunları taşımak ya da açıklamamak da suçlama konusu yapılamaz.

Ceza hukukunda geçmişe yürüme yasağı ve mahkeme kararı olmadan suçlu sayılmama ilkesi de korunur.

Bu hükümler, olağanüstü hâlin temel hak düzeninde geniş bir müdahale alanı açsa bile ceza adaletinin ve kişi dokunulmazlığının bazı ana güvencelerini koruduğunu gösterir.

Örneğin bir tedbir, kamu düzenini sağlama amacıyla hareket özgürlüğünü sınırlayabilir; fakat kişiye geçmişte suç sayılmayan bir fiilden dolayı sonradan ceza verilmesini meşrulaştıramaz.

Kişi hürriyeti bakımından olağanüstü hâl ayrı bir dikkat gerektirir.

Madde 19, yakalanan veya tutuklanan kişinin en geç kırk sekiz saat, toplu suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılacağını; bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetten yoksun bırakmanın mümkün olmadığını düzenler.

Aynı madde, bu sürelerin olağanüstü hâl ve savaş hâllerinde uzatılabileceğini kabul eder.

Bu kabul, olağanüstü hâlde yakalama ve tutma rejiminin normal dönemden daha esnek olabileceğini gösterir; fakat kişinin kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili yargı merciine başvurma hakkı yine metinde yer alır.

Bu nedenle mesele, sadece sürenin uzayıp uzamayacağı değil, hürriyetten yoksun bırakmanın hâkim ve yargı denetimiyle bağını kaybedip kaybetmediğidir.

Adlî yargı ve hâkim-savcı perspektifinden olağanüstü hâlin en önemli frenlerinden biri kanuni hâkim güvencesidir.

Madde 37, kişinin kanunla bağlı olduğu mahkeme düzeninden koparılarak başka bir yargı merciinin önüne götürülemeyeceğini ve bu sonucu doğuracak olağanüstü yargı mercilerinin kurulamayacağını kabul eder.

Bu hüküm, olağanüstü hâlin yargısal örgütlenmeyi keyfî biçimde değiştirme aracı olarak kullanılmasını engeller.

Madde 142 mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usullerinin kanunla düzenleneceğini söyler.

Aynı maddede disiplin mahkemeleri dışında askerî mahkemelerin kurulamayacağı, ancak savaş hâlinde asker kişilerin görevleriyle ilgili suçlarına bakmak üzere askerî mahkemeler kurulabileceği belirtilir.

Böylece olağanüstü hâl, tek başına olağanüstü yargı mercileri kurma yetkisi vermez; yargı teşkilatındaki istisnalar metinde ayrıca ve dar biçimde gösterilmiştir.

Mahkemelerin bağımsızlığı olağanüstü hâl döneminde de yargısal kararın merkezinde kalır.

Madde 138, hâkimlerin görevlerinde bağımsız olduklarını, Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm vereceklerini belirtir.

Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz.

Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; kararları değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.

Olağanüstü hâlde yürütmenin karar alma kapasitesi genişlese bile, somut uyuşmazlıkta hüküm verecek mahkemenin anayasal konumu bu nedenle yürütme hiyerarşisinin dışında kalır.

Olağanüstü hâl Cumhurbaşkanlığı kararnameleri de rejimin ayırt edici unsurudur.

Normal dönemde Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilir; fakat Anayasa'nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.

Olağanüstü hâlde ise Cumhurbaşkanı, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda bu sınırlamalara tabi olmaksızın Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir.

Anayasa, bu kararnameleri kanun hükmünde sayar, Resmî Gazete'de yayımlanmasını ve aynı gün Meclis onayına sunulmasını öngörür.

Savaş ve mücbir sebeplerle Meclisin toplanamaması hâli dışında, olağanüstü hâl sırasında çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri üç ay içinde Mecliste görüşülüp karara bağlanmazsa kendiliğinden yürürlükten kalkar.

Bu üç aylık kural, olağanüstü düzenleme yetkisinin süreklileşmesini önleyen özel bir denetim mekanizmasıdır.

Anayasa yargısı bakımından önemli ayrım şudur: Anayasa Mahkemesi normalde kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar.

Ancak madde 148, olağanüstü hâllerde ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamayacağını belirtir.

Bu, olağanüstü hâl kararnameleri için soyut norm denetimi bakımından özel bir kapanma anlamına gelir.

Fakat aynı Anayasa sistemi içinde Meclis onayı, üç aylık görüşme zorunluluğu, idari işlem ve eylemlere karşı yargı yolu, hak arama hürriyeti ve mahkemelerin bağımsızlığı ayrı denetim eksenleri olarak devam eder.

Dolayısıyla denetim tek bir kanaldan ibaret değildir; farklı organların farklı işlevleri vardır.

İdari yargı ve hak arama boyutu da olağanüstü hâl rejiminin hukukî karakterini belirler.

Madde 125, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğunu söyler.

Aynı maddede, kanunun olağanüstü hâllerde, seferberlik ve savaş hâlinde, ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni ve genel sağlık nedenleriyle yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabileceği kabul edilmiştir.

Bu düzenleme, dava açma hakkı ile yürütmenin durdurulması kurumunu ayırır.