Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Temel Hakların Sınırlandırılması Konu Anlatımı

Temel hakların sınırlandırılması, Anayasanın hakları mutlak ve sınırsız alanlar olarak değil, hukuk devleti içinde korunmuş fakat belirli şartlarda müdahaleye açık statüler olarak düzenlediğini gösterir.

Bu müdahale imkanı, kamu gücüne serbest bir takdir alanı vermez.

Anayasa, sınırlamanın hangi araçla yapılacağını, hangi sebeplere dayanacağını, hangi sınırları aşamayacağını ve olağanüstü hallerde dahi hangi çekirdek güvencelerin korunacağını belirler.

Bu yüzden temel hakların sınırlandırılması konusu, yalnız bir hakka müdahale edilip edilmediği sorusundan ibaret değildir; müdahalenin kanuni dayanağı, anayasal sebebi, hakkın özüne etkisi, demokratik toplum düzeniyle ilişkisi ve ölçülülüğü birlikte değerlendirilir.

Genel sınırlama kuralının ilk unsuru kanuniliktir.

Temel hak ve hürriyetler ancak kanunla sınırlanabilir.

Bu şart, hakka müdahalenin idarenin tek taraflı ve dayanağı belirsiz işlemleriyle değil, yasama organının koyduğu genel kurallar üzerinden yapılmasını gerektirir.

Kanunilik aynı zamanda sınırlamanın öngörülebilir ve denetlenebilir olmasını sağlar.

Ancak kanun bulunması tek başına yeterli değildir.

Sınırlama yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olabilir.

Bu nedenle her hak bakımından o hakkın kendi maddesinde sayılan veya gösterilen sınırlama nedenlerine bakılır.

Örneğin bazı haklarda milli güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlak veya başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması gibi nedenler yer alır; fakat bu nedenler her hak için kendiliğinden ve sınırsız biçimde uygulanmaz.

İkinci temel unsur, hakkın özüne dokunmama şartıdır.

Anayasa, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın sınırlanabileceğini söyler.

Hakkın özü, o hakkı hak yapan asgari kullanım alanını ifade eder.

Bir müdahale hakkın kullanılmasını yalnız düzenlemekle kalmayıp onu anlamsız hale getiriyorsa, sınırlama görünümünde olsa bile öz güvencesini ihlal eder.

Örneğin hak arama hürriyetinin varlığından söz edebilmek için kişinin yargı mercileri önünde iddia ve savunma imkanının gerçekten bulunması gerekir; kanuni bir düzenleme bu imkanı fiilen ortadan kaldırıyorsa sadece usul kuralı olarak görülemez.

Öz güvencesi, kanun koyucunun bile aşamayacağı maddi sınırı oluşturur.

Sınırlamanın Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olması da zorunludur.

Anayasanın sözü, açık hükümleri ve ilgili maddelerdeki sınırlama nedenlerini; ruhu ise insan haklarına saygılı, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti yapısını, egemenliğin Anayasanın koyduğu esaslara göre kullanılmasını ve Anayasanın bağlayıcılığını ifade eden bütünsel çerçeveyi gösterir.

Bu nedenle bir sınırlama, metindeki bir kelimeye dayanıyor görünse bile Anayasanın genel hak anlayışıyla bağdaşmıyorsa sorunludur.

Demokratik toplum düzeninin gerekleri de aynı yönde bir maddi denetim ölçütüdür.

Müdahale, demokratik toplumda zorunlu ve kabul edilebilir bir ihtiyaca karşılık gelmeli; hakkı ortadan kaldıran veya çoğulculuğu yok eden bir araç haline gelmemelidir.

Laik Cumhuriyetin gerekleri ise özellikle din, vicdan, eğitim, kamu düzeni ve devletin temel yapısıyla ilgili sınırlamalarda anayasal bir ölçüt olarak devreye girer.

Ölçülülük ilkesi, sınırlamanın ağırlığı ile ulaşılmak istenen meşru amaç arasında makul denge kurulmasını gerektirir.

Anayasa bu ilkeyi açıkça sınırlama ölçütü olarak sayar.

Ölçülülük, müdahalenin amaca elverişli, gerekli ve orantılı olup olmadığı sorularını gündeme getirir.

Elverişlilik, kullanılan aracın hedeflenen anayasal amacı gerçekleştirmeye uygun olmasını; gereklilik, aynı amaca hakkı daha az sınırlayan bir araçla ulaşılıp ulaşılamayacağını; orantılılık ise kişiye yüklenen külfet ile kamu yararı arasında aşırı dengesizlik bulunmamasını ifade eder.

Bu ilke, kanun koyucunun hak sınırlamalarında geniş takdir alanına sahip olsa bile müdahaleyi gereğinden ağır kuramayacağını gösterir.

Hakların kötüye kullanılamaması, sınırlama rejimini tamamlayan ayrı bir güvencedir.

Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmayı veya insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.

Anayasa hükümlerinden hiçbiri de devlete veya kişilere, temel hak ve hürriyetlerin yok edilmesini ya da Anayasada belirtilenden daha geniş şekilde sınırlandırılmasını amaçlayan faaliyetlere imkan verecek biçimde yorumlanamaz.

Bu düzenleme çift yönlüdür: bir yandan hakların anayasal düzeni yok etmeye araç edilmesini engeller, diğer yandan devletin hakları yok edecek veya Anayasadakinden daha geniş sınırlandıracak yorumlar üretmesini de yasaklar.

Yabancılar bakımından Anayasa özel bir sınırlama kuralı getirir.

Yabancılar söz konusu olduğunda haklara getirilecek sınırlama yine kanuna dayanmalı ve uluslararası hukukla uyum içinde kurulmalıdır.

Bu hüküm, yabancıların haklardan tamamen dışlanabileceği anlamına gelmez; sınırlamanın yine kanuna dayanması ve milletlerarası hukuka uygun olması gerekir.

Vatandaşlıkla yakından bağlı siyasi haklar gibi alanlarda yabancılar yönünden farklılaşma mümkün olabilir; fakat bu farklılaşma anayasal ve uluslararası sınırlar içinde kalmalıdır.

Böylece Anayasa, kişi olma temelindeki haklarla vatandaşlık bağına bağlı haklar arasında sınırlama bakımından ayrım yapılmasına imkan tanır.

Olağanüstü hallerde sınırlama rejimi farklılaşır.