Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Devletin Temel Nitelikleri ve Temel İlkeler Konu Anlatımı

Devletin temel nitelikleri ve temel ilkeler, Anayasanın devlet düzenini hangi değerler üzerine kurduğunu gösterir.

Bu alanın başlangıcı devletin şeklidir: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir.

Cumhuriyet, Anayasada yalnızca yönetim biçiminin adı olarak kalmaz; onu nitelendiren ilkelerle birlikte anlam kazanır.

Cumhuriyetin nitelikleri toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti olarak sayılır.

Bu ifade, devletin hem siyasal biçimini hem de hukuk düzeninin yönünü belirler.

Demokratik devlet niteliği, millet egemenliği ilkesiyle birlikte okunur.

Egemenlik kayıtsız şartsız millete aittir.

Millet bu egemenliği Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır.

Egemenliğin kullanılması hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz.

Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz.

Bu hükümler, demokratik düzenin yalnızca seçim fikrinden ibaret olmadığını; yetki kaynağının millet ve anayasal düzen olduğunu anlatır.

Hukuk devleti niteliği, Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğüyle somutlaşır.

Anayasa hükümleri yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.

Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

Bu ilke devletin bütün organlarını hukukla sınırlı hale getirir.

Yasama organı kanun yaparken, yürütme işlem ve eylem tesis ederken, yargı karar verirken ve idare kamu gücü kullanırken Anayasaya bağlıdır.

Hukuk devleti ayrıca hak arama, yargı denetimi, kanuni hakim ve suç-ceza güvenceleri gibi hükümlerle genişler.

Laiklik ilkesi, başlangıç kısmı ve Cumhuriyetin nitelikleri içinde belirgin bir yer tutar.

Başlangıçta laiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı belirtilir.

Din ve vicdan hürriyeti maddesi ise herkesin vicdan, dini inanç ve kanaat hürriyetine sahip olduğunu kabul eder; ibadet, dini ayin ve törenlerin Anayasanın kötüye kullanma yasağına aykırı olmamak şartıyla serbest olduğunu belirtir.

Aynı madde, kimsenin ibadete veya dini törenlere katılmaya, inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağını ve bunlardan dolayı kınanamayacağını düzenler.

Laiklik böylece hem devlet düzeninin din kurallarına dayandırılmamasını hem de bireyin inanç alanının korunmasını birlikte ifade eder.

Sosyal devlet niteliği, devletin temel amaç ve görevleri ile sosyal ve ekonomik haklarda görünür.

Devlet, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; temel hak ve hürriyetleri sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmak; insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamakla görevlidir.

Çalışma, sağlık, çevre, konut, sosyal güvenlik, gençliğin korunması, tarih ve kültür varlıkları gibi alanlarda devlete çeşitli görevler yüklenmesi de bu niteliğin anayasal yansımalarıdır.

İnsan haklarına saygılı devlet ilkesi, temel haklar bölümünün tamamıyla bağlantılıdır.

Anayasa herkesin kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahip olduğunu kabul eder.

Yaşama hakkı, kişi hürriyeti, özel hayat, haberleşme, düşünce, din ve vicdan, basın, toplantı, mülkiyet, hak arama ve siyasi katılım gibi güvenceler, bu saygının somut alanlarıdır.

Hakların sınırlanması ise hakkın özüne dokunmama, kanunla sınırlama ve ölçülülük gibi şartlara bağlanmıştır.

Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, resmi dil, bayrak, milli marş ve başkent hükümleriyle birlikte anayasal kimliği tamamlar.

Devletin dili Türkçedir.

Bayrak, şekli kanununda belirtilen beyaz ay yıldızlı al bayraktır.

Milli marş İstiklal Marşıdır.

Başkent Ankaradır.

Bu hükümler, devletin birliğini ve simgesel-kurumsal bütünlüğünü gösterir.

Anayasanın 4 üncü maddesi, devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hükmünü, Cumhuriyetin niteliklerini ve 3 üncü madde hükümlerini değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez kabul ederek bu çekirdeği özel korumaya alır.

Eşitlik ilkesi, temel ilkelerin bireyler arasındaki hukuk düzenine yansımasıdır.

Herkes kanun önünde eşittir; dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayrım gözetilemez.

Anayasa, kadın ve erkek bakımından hak eşitliğini kabul eder ve bu eşitliğin fiilen gerçekleşmesi için devlete aktif sorumluluk yükler.

Bazı gruplar için alınacak özel tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmaması, eşitliğin yalnızca biçimsel aynı muamele değil, gerçek hayatta korunması gereken bir anayasal değer olduğunu gösterir.

Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz ve devlet organları ile idare makamları bütün işlemlerinde eşitlik ilkesine uygun hareket etmek zorundadır.

Bu ilkeler birlikte düşünüldüğünde Anayasanın devlet anlayışı ortaya çıkar.

Cumhuriyet biçimi, demokratik meşruiyet, laik düzen, sosyal görev, hukuk devleti, insan hakları, devletin bütünlüğü, eşitlik, egemenliğin millete ait olması ve Anayasanın üstünlüğü birbirinden bağımsız parçalar değil, aynı anayasal mimarinin unsurlarıdır.