Hâkim-Savcı Anayasa Hukuku Hak ve Hürriyetlerin Korunması Konu Anlatımı

Hak ve hürriyetlerin korunması, Anayasadaki hak katalogunun sadece soyut tanımalardan ibaret kalmamasını sağlayan güvenceler alanıdır.

Bir hakkın Anayasada yazılı olması önemlidir; fakat o hak ihlal edildiğinde başvuru imkanı, yargısal savunma, kanuni hakim güvencesi, ceza hukukuna ilişkin güvenceler ve tazminat mekanizması yoksa hak etkili bir korumaya dönüşmez.

Anayasa bu nedenle kişinin hak arama yollarını, mahkemeye erişimini, yargılamanın temel ilkelerini ve devletin haksız işlemden doğan zararı giderme sorumluluğunu birlikte düzenler.

Bu yapı, hakların korunmasını hem idari başvuru hem yargısal denetim hem de giderim boyutuyla ele alır.

Korumanın en doğrudan hükmü, temel hak ve hürriyetlerin korunmasına ilişkin düzenlemedir.

Anayasal hakları ihlal edilen kişi, başvurabileceği makamın gecikmeye yol açmadan erişilebilir kılınmasını talep edebilir.

Burada korunan şey sadece başvurunun teorik olarak varlığı değil, başvurunun geciktirilmeden ve etkili biçimde yapılabilmesidir.

Devletin işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını, ayrıca bu başvuruların sürelerini belirtmek zorunda olması da bu etkinliği sağlar.

Kişi, kendisine karşı yapılan işlemden sonra hangi yola, nereye ve ne kadar süre içinde başvuracağını bilmezse hak arama imkanı kağıt üzerinde kalır.

Bu nedenle başvuru yollarını gösterme yükümlülüğü, idarenin işlem tesis ederken kişiyi usuli belirsizlik içinde bırakmasını engelleyen anayasal bir görevdir.

Hak ihlalinin zarar doğurması halinde Anayasa tazminat güvencesi kurar.

Resmî görevliler tarafından yapılan haksız işlemler sonucu kişinin uğradığı zarar, kanuna göre Devletçe tazmin edilir.

Bu düzenleme, bireyin zararını doğrudan görevliyle karşı karşıya kalarak gidermeye çalışması yerine, kamu gücünü kullanan devletin sorumluluğunu öne çıkarır.

Devletin sorumlu görevliye rücu hakkının saklı olması ise iki yönlü denge kurar: kişi zararının giderilmesi için kamusal sorumluluk muhatabına yönelir, devlet de şartları varsa zarara sebep olan görevliye dönebilir.

Böylece hak ihlali karşısında hem mağdurun giderim imkanı güçlendirilir hem de kamu görevlisinin hukuka aykırı işleminden doğan sorumluluk tamamen ortadan kalkmaz.

Hak arama hürriyeti, koruma sisteminin yargısal merkezidir.

Herkes, meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.

Bu hüküm, sadece dava açabilmeyi değil, davada iddia ileri sürebilmeyi, savunma yapabilmeyi ve yargılamanın adil biçimde yürütülmesini kapsar.

Davacı bakımından hak arama, ihlalin giderilmesini veya hakkın tespitini isteme imkanıdır; davalı bakımından ise kendisine yönelen talep veya suçlamaya karşı savunma yapabilme güvencesidir.

Hiçbir mahkemenin görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaması, mahkemeye erişimin kurumsal karşılığıdır.

Mahkeme görevli ve yetkiliyse uyuşmazlığı çözmekten kaçınamaz; böylece kişi yargı korumasından mahrum bırakılamaz.

Kanuni hakim güvencesi, kişinin önceden kanunla belirlenmiş mahkemesi dışında bir merci önüne çıkarılmasını engeller.

Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz.

Kişiyi normalde tabi olduğu mahkemeden koparıp başka bir yargı merciinin önüne götürecek olağanüstü yetkili yapılar da kurulamaz.

Bu güvence, uyuşmazlık veya suç isnadı ortaya çıktıktan sonra kişiye özel mahkeme oluşturulmasını, mahkeme seçilmesini veya olağan yargı düzeninin dışına çıkarılmasını engeller.

Kanuni hakim ilkesi, yargılamanın tarafsızlığı ve öngörülebilirliği bakımından temel önemdedir.

Kişi, hangi mahkemenin görevli olduğunu önceden kanundan bilmelidir; yargı merciinin sonradan ve olaya göre belirlenmesi, hak arama hürriyetini zayıflatır.

Suç ve cezalara ilişkin esaslar da hak ve hürriyetlerin korunmasının vazgeçilmez parçasıdır.

Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için öngörülenden daha ağır ceza verilemez.

Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkumiyetinin sonuçları bakımından da bu ilke geçerlidir.

Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur.

Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar kimsenin suçlu sayılamaması masumiyet karinesidir.

Kişinin kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaması, savunma hakkının ve insan onurunun ceza yargılamasındaki korumasıdır.

Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilememesi de hak ihlaliyle elde edilen sonucun yargılamada kullanılmasını önleyen temel bir güvencedir.

Ceza sorumluluğunun şahsiliği, ölüm cezası ve genel müsadere cezası verilememesi, idarenin kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamaması ve yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün yerine getirilememesi nedeniyle kimsenin özgürlüğünden alıkonulamaması da koruma sistemine dahildir.

Vatandaşın suç sebebiyle yabancı bir ülkeye verilememesi kuralı, Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler istisnasıyla düzenlenmiştir.

Bu hükümler, özellikle ceza ve özgürlük alanında devlet gücünün sınırlarını belirler.

Hak koruması burada sadece ihlalden sonra başvuru yapma imkanı değil, ihlali baştan önleyen maddi güvenceler şeklinde de ortaya çıkar.

İspat hakkı da belirli bir bağlamda hak koruması sağlar.